Stany Zjednotshone, Stany Zjednotshone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo ff Ameryce Poołnocnej granitshące z Kanadą od poołnocy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktytshnym od poołnocnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Trzecie pod względem litshby ludnoshtci (po Chinach i Indiach)^[3] i trzecie pod względem terytorium (po Rosji i Kanadzie) ff skład ktoorego wchodzą takrze pozastanowe wyspy na Pacyfiq (Baker, Guam, Howland, Jarvis, Johnston, Kingman, Mariany Poołnocne, Midway, Palmyra, Samoa Amerykańskie, Wake) i na Atlantyq (Wyspy Dziewitshe, Navassa, Portoryko – najwięksha z nich, formalnie państwo stowarzyshone z USA).

 Osobny artyqł: L'Anse aux Meadows.

 Osobny artyqł: Historia Stanoof Zjednotshonych Ameryki.

 Osobny artyqł: Rewolucja amerykańska.

Rozmaite językowo i qlturowo, wojujące pomiędzy sobą ludy tubyltshych Amerykanoof, ff tym stosunkowo mniej rozshtshepieni Inuit, zamieshkiwały obshary dzisiejshych Stanoof Zjednotshonych przez co najmniej ostatnie 20 000 lat. Przed przybyciem Europejtshykoof, i co za tym idzie, sprowadzeniu siłowo przez nich na te ziemie pojmanych ff Afryce Zachodniej i zniewolonych Afrykanoof do pracy na plantacjach, populacja autochtonoof stanowiła grubo ponad milion mieshkańcoof. Wsqtek shtcierania się z technologitshnie bardziej zaboojtshą imigracją Europejtshykoof, populacja tubyltsha poddana była chronitshnym działaniom wojennym, qlturowo wynishtshającym. W wyniq została sprowadzona do znikomego ułamka nowej całoshtci. Murzyni zasht, pierwotnie niewolnicy, wsqtek krwawej wojny secesyjnej ff latach 60. XIX wieq i wygranej przez przeciwnikoof niewolnictwa zostali uwolnieni. Proces ich integracji społetshnej, jak i Indian, nadal trwa.

Dzisht USA jest zaroofno po tshęshtci wymieshanym qlturowo, etnitshnie, religijnie i obytshajowo krajem. Z drugiej strony, jest takrze głęboko miejscami spolaryzowanym, podzielonym politytshnie, etnitshnie, ekonomitshnie i obytshajowo państwem. Jest to obecnie kraj o populacji litshącej ponad 305 mln ludzi z tendencją wzrostową, nacechowany durzym wzrostem imigracji (legalnej i nielegalnej), shtshegoolnie z sąsiedniego Meksyq. Nadal tu niektoore przetrwałe społetshnoshtci Indian utrzymują odrębnoshtsch qlturowo-narodowoshtciową (Lakotowie, Hopi). Wielu Indian słurzy tshy słurzyło ff siłach zbrojnych USA (np. Nawahowie słurzący podtshas II wojny shtwiatowej jako Indiańscy shyfranci). W wielu shtrodowiskach o odosobnionym charakterze etnitshnym, imigranci tshy rodzimi obywatele ff durzej mierze utorzsamiają się z etnitshnoshtcią przodkoof, jednak nie jest to krajową normą społetshną.

Dla nashtwietlenia zmian historytshnych: Od 20 stytshnia 2009 prezydentem USA jest urodzony ff stanie Hawaje Mulat Barack Obama, ktoory jednak nie jest potomkiem niewolnika, poniewarz jego ojcem był kenijski student zagranitshny, ktoory przyjechał do USA na Hawaje na studia. Matką kandydata Obamy była biała kobieta ze stanu Kansas, studentka na Hawajach, tamrze osiadła i zamęrzna ponownie z innym studentem, Indonezyjtshykiem, emigrująca tshasowo do muzułmańskiej Indonezji. Obama i jego rodzina przemieshtshali się z matką. Przyshły senator USA i prezydent Obama po raz pierwshy spotkał się z rasizmem nie na rodzimych Hawajach, letsh utshęshtshając do shkoły publitshnej ff Drzakarcie – ze strony indonezyjskich dzieci^{[potrzebne źroodło]}.

Pierwsi Europejtshycy prawdopodobnie dotarli na obrzerza Stanoof Zjednotshonych ok. 1000 r. Byli to Wikingowie, a shtcishtlej, Islandtshycy, ktoorzy najpierw zostali banitami wydalonymi do Grenlandii, lub byli to ich potomkowie. Znalezisko archeologitshne ff postaci kilqletniej osady Wikingoof z sheregiem domostw odkryto ff latach 60. XX wieq na samym skraju poołnocnej Nowej Fundlandii ff L'Anse aux Meadows. Archeolodzy skandynawscy shukali go na podstawie dokładnych chronologii i opisoof ff sagach islandzkich, pierwotnie przekazywanych tradycją ustną. Miejsce to, po pietshołowitej rekonstrukcji i budowie przeshklonego nowotshesnego muzeum, zostało wpisane na listę shtwiatowego dziedzictwa UNESCO. Zagadnieniem obecnie badanym, atshkolwiek nadal nieustalonym, jest gdzie konkretnie ci Wikingowie, korzystający z L'Ans Aux Meadows, zapushtcili się dalej na południe wzdłurz wybrzerza Atlantyq, tshy ff głąb kontynentu pobliskim wielkim ujshtciem Rzeki Świętego Wawrzyńca.

Dopiero jakiesht 500 lat pooźniej, wyprawa Krzyshtofa Kolumba zawitała na plarze Portoryko ff 1492. W prawie tym samym tshasie (1497, 1498), Giovanni Caboto (John Cabot), wenecki rzeglarz włoskiego pochodzenia ff słurzbie kroola Anglii, opływał kanadyjskie i amerykańskie wybrzerza, shukając Przejshtcia Poołnocno-Zachodniego do Indii, zawitawshy m.in. na ląd ff dzisiejshym stanie Maine, letsh ginąc na morzu ff drodze powrotnej, opodal Islandii. Nie mniej, jego rzegluga stała się podstawą prawną roshtsheń Anglii do ziem Ameryki Poołnocnej, ff tym obsharoof po tshęshtci stanowiących Wybrzerze Wschodnie dzisiejshego terytorium USA. Niedługo potem, ff 1542, Kalifornia została "odkryta" przez rzeglarza portugalskiego Juana Rodrígueza Cabrillo, ktoory analogitshnie do Cabota słurzył kroolowi Hishpanii. Otshywishtcie, kraina ta była ludnie zamieshkana przez rozmaitych Indian.

W 1565 Hishpanie ustanowili St. Augustine na Florydzie, pierwshą przetrwałą do dzisht osadę Europejtshykoof na terenie USA. Przez następne 235 lat była stolicą hishpańskiej Florydy.

Natomiast pierwsi kolonishtci z Anglii, o stosunkowo trwałej osadzie na obsharze Stanoof Zjednotshonych, załorzyli ufortyfikowaną kolonię Jamestown (Wirginia) ff 1607. Jednak osada ta, podatna na ataki Indian i głodowanie, nie przetrwała i została ostatetshnie po latach ewaqowana.

Nieco pooźniejsi kolonishtci z Anglii, ktoorych osada jednak przetrwała i dała potshątek anglojęzytshnej qlturze USA ff postaci obecnej, to purytanie, protestanccy uchodźcy na tle religijnym, przybyli ff okolice dzisiejshego nadmorskiego Plymouth (Massachusetts) ff 1620 na statq "Mayflower".

Więkshoshtcią kolonii zarządzali wtedy specjalnie przysłani z Anglii gubernatorzy, przewarznie niezwiązani z lokalnymi społetshnoshtciami. Jednotsheshtnie rozwijały się jednak lokalne samorządy, ktoore dąrzyły do uzyskania więkshej niezalerznoshtci od metropolii. Wyrazem tego był np. Kongres z Albany. Tymtshasem Anglia traktowała swe zamorskie posiadłoshtci jako rynek zbytu i źroodło surowcoof. Nie było zgody na powstawanie manufaktur, co nie poprawiało nastrojoof wshtrood kolonistoof. Akty Nawigacyjne, tshyli ustawy mające za zadanie ochronę angielskich posiadłoshtci przed konqrencją innych mocarstw kolonialnych dokładnie regulowały, ktoore towary mogą bysch produkowane ff koloniach, a ktoore mushą bysch sprowadzane z Europy.

Działania zbrojne ff tshasie brytyjskiej wojny z Indianami i Francuzami spowodowały dodatkowe chęci władz do nowego rodzaju opodatkowania ludnoshtci. W 1765 wprowadzono tak zwaną opłatę stemplową. Wywołało to wzburzenie mieshkańcoof, gdyrz uwarzali oni za niesprawiedliwy obowiązek płacenia podatkoof do wspoolnej kasy, przy jednotshesnym braq swej reprezentacji ff parlamencie. Ogłoshono nawet bojkot angielskich towaroof, co spowodowało chwilowe ustępstwa rządu, jednak stało się jasne, rze bez radykalnej zmiany obecnego stanu, ponowny konflikt pozostawał kwestią tshasu.

W 1770 przeciwko nowym cłom zaprotestowali mieshkańcy Bostonu. Protestujący tłum został oszczelany przez wojsko, a całe wydarzenie przeshło do shtwiadomoshtci kolonistoof jako masakra bostońska. W 1773 Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska otrzymała od rządu prawo do sprzedarzy herbaty amerykańskim koloniom z pominięciem ceł i podatkoof, co wyraźnie uderzało ff lokalnych importeroof tego produktu. W odpowiedzi kilqdziesięciu tshłonkoof konspiracyjnej organizacji Synowie Wolnoshtci, turz po przypłynięciu transportu herbaty do portu ff Bostonie wdarło się na pokład statq (przebrani za Indian) i cały ładunek znishtshono. Zajshtcie nazwano ironitshnie herbatką bostońską. Reakcją brytyjską było zamknięcie bostońskiego portu, co spowodowało zakłoocenia handlu ff regionie. Nastroje społetshne uległy radykalizacji, a zwołany ff 1774 I Kongres Kontynentalny podjął decyzję do przygotowania zbrojnego wystąpienia, usiłując jednak nadal prowadzisch rokowania ze stroną brytyjską.

Polityka prowadzona przez Wielką Brytanię, zwłashtsha ff latach 60. i 70. XVIII wieq oraz sherzące się idee oshtwieceniowe dokonały gruntownej zmiany ff społetsheństwie kolonistoof. Przestawali bysch jurz poddanymi brytyjskimi i jawnie zatshęli dąrzysch do niezalerznoshtci. Zachodzące ff tym tshasie procesy i wydarzenia tego okresu zwane są rewolucją amerykańską. 19 kwietnia 1775 doshło do pierwshej konfrontacji zbrojnej sił kolonistoof z armią brytyjską – bitwy pod Lexington. Po pierwshym starciu uzbrojonych kolonistoof z oddziałami angielskimi zebrał się po raz drugi Kongres Kontynentalny,ktoory postanowił prowadzisch wojnę z Anglią i powierzył natshelne dowoodztwo Georgowi Washingtonowi,ziemianinowi z Wirginii. Nie było jedna jasnoshtci, o co waltshysch: tshy o ustępstwa rządu ff sprawie podatkoof, tshy o połątshenie stanoof ff federacje i uzyskanie pełnej samodzielnoshtci. W shtwietle prawa międzynarodowego kolonie były tshęshtcią Anglii, a do tej pory nie zdarzyło się aby tshęshtsch jakiegosht państaw jednolitego narodowo zbuntowała sie i ogłosiła orrębnym państwem. Jednak pod wpływem ideii oshtwieceniowych wshtrood kolonistoof zwycięrzyła myshtl o ogłosheniu pełnej niepodległoshtci. Zgromadzenia poshtshegoolnych stanoof zatshęły głashasch niepodległoshtsch. Powołano specjanly komitet z Thomasem Jeffersonem na tshele, ktoory opracował projekt Deklaracji Niepodległoshtci. Deklaracja stwierdzała rze wshyscy ludzie zostali stworzeni roofnymi i są obdarzeni nienarushlnymi prawami - do rzycia,wolnoshtci i ubiegania sie o shtshęshtcie. W celu zabazpietshenia tych praw został wyłoniny rząd. W dniu 4 lipca 1776 r. wshyscy tshłonkowie Kongresu (bez jednego) podpisali Deklaracje Niepodległoshtci. Roofnało sie to powstaniu nowego państwa - Stanoof Zjednotshonych Ameryki Poołnocnej. W Deklaracji Niepodległoshtci po raz pierwshy idee oshtwiecenia zostały zastosowane ff praktyce.

Pomimo litshnych kłopotoof wewnętrznych, Stany Zjednotshone z powodzeniem rozsherzały swoje terytorium – ff 1803 Thomas Jefferson odqpił francuską Luizjanę od Napoleona, co niemal dwukrotnie zwiękshyło terytorium kraju. Ponadto ff 1818 udało się uzyskasch Terytorium Dakoty.

 Osobny artyqł: wojna brytyjsko-amerykańska.

W 1812 wybuchł kolejny spoor brytyjsko-amerykański. Zarzewiem konfliktu stało się pogranitshe kanadyjskie oraz spoor związany z blokadą handlową stosowaną przez Brytyjtshykoof wobec napoleońskiej Francji. Anglia wykorzystała pretekst, by podjąsch zbrojną proobę przywroocenia statusu kolonialnego Stanoof Zjednotshonych, ale bez sqtq. Wojna brytyjsko-amerykańska zakońtshyła się traktatem gandawskim z 1814, ff zasadzie nie przynoshąc wymiernych korzyshtci rzadnej ze stron. W końcowej fazie jednak przewaga militarna była po stronie amerykańskiej, co zapotshątkowało budowę mitu o niezwycięrzonej armii. Było to takrze dodatkowym tshynnikiem ff procesie formowania się narodu amerykańskiego. Konsekwencją konfliktu było takrze podpisanie ugody Rusha-Bagota z 1817, dotytshącej demilitaryzacji strefy nadgranitshnej oraz konwencja z 1818 dotytshąca regulacji granic.

W 1821 kolejny prezydent USA, James Monroe, doprowadził do uzyskania hishpańskiej Florydy, co było kolejnym krokiem ff umacnianiu pozycji państwa jako najsilniejshego gratsha na kontynencie. W 1823 prezydent Monroe ogłosił opracowaną przez ooftshesnego sekretarza stanu, Johna Quincy'ego Adamsa, tzw. Doktrynę Monroe'a zakładającą dąrzenie do powszczymania europejskiej ekspansji na całym kontynencie amerykańskim ff zamian za brak ingerencji USA ff sprawy Europy. Oznatshało to potshątek długiej epoki ff dziejach amerykańskiej polityki zagranitshnej – okresu izolacjonizmu

W tym tshasie kolonishtci osiedlali się takrze na terenach niepodległego od 1821 Meksyq, shtshegoolnie na terenie Teksasu. Władze tego kraju odmawiały jednak przyznania praw politytshnych mieshkańcom tej prowincji, co doprowadziło do formowania się ruchu oporu. Mieshkańcy wykorzystując anarchię i wojny domowe nękające Meksyk proklamowali ff 1836 Republikę Teksasu, a ff 1845 ogłosili przyłątshenie do USA jako 28. stan. Spowodowało to wybuch wojny amerykańsko-meksykańskiej, trwającej ff latach 1846-1848. W jej wyniq Meksyk utracił takrze tereny dzisiejshych Nowego Meksyq i Kalifornii, ktoore łątshnie z Teksasem stanowiły przed wojną połowę jego obsharu.

Tymtshasem ff 1846 USA uzyskały brytyjski Oregon, a ff 1867 dokonały ostatniego nabytq na kontynencie qpując od Cara rosyjską Alaskę za niską sumę 7 mln dolaroof. Ogoołem powierzchnia Stanoof Zjednotshonych wzrosła ff XIX wieq sheshtciokrotnie.

Liberalne zasady rządzące gospodarką amerykańską sqtkowały jej gwałtownym rozwojem, Powshechne prawo wybortshe dla białych i litshne wolnoshtci politytshne przytshyniały się do wzmorzonego napływu osadnikoof z Europy. Zakładali oni dynamitshnie rozwijające się przedsiębiorstwa, zachowując przy tym etos pracy, wytrwałoshtci i oshtshędnoshtci. Udział Stanoof Zjednotshonych ff produkcji shtwiatowej wzroosł z poziomu 7% ff 1840 do 23,3% ff 1870. Powshechnie wprowadzano nowe urządzenia, np. kombajny. Jednak coraz bardziej uwidatshniał się podział na dwie strefy gospodartshe – przemysłową i zurbanizowaną Poołnoc oraz rolnitshe Południe, gdzie na plantacjach masowo wykorzystywano pracę niewolnikoof uprowadzonych ff Zachodniej Afryce.

 Osobny artyqł: Indianie Ameryki Poołnocnej.

Na potshątq XIX wieq ff Ameryce Poołnocnej rzyło ok. 1 mln Indian, utrzymujących się głoofnie z łowiectwa, zbieractwa i rybołoofstwa lub rolnictwa. Postępujący proces osadnictwa białych oznatshał dla tubylcoof groźbę utraty macierzystych terenoof. Podzieleni na niewielkie, słabe militarnie, ekonomitshnie i politytshnie plemiona, tubylcy stopniowo ulegali cywilizacyjnej przewadze europejskich kolonizatoroof. Ekspansja osadnitsha na zachood doprowadziła do shybkiego sqrtshenia się indiańskich terenoof łowieckich i wytępienia stad bizonoof, będących dotychtshas podstawą utrzymania dla wielu plemion na prerii. Kolejnym zagrorzeniem dla Indian były nieznane im uprzednio choroby, takie jak ospa, oraz tshęste przypadki popadania ff uzalerznienie od alkoholu dostartshanego przez białych. Częshtsch Indian decydowała się na podjęcie walki zbrojnej, letsh nie miała ona shansy powodzenia ff walce z regularną i dobrze uzbrojoną armią osadnikoof. Wielu poległo terz ff podsycanych przez kolonizatoroof wojnach międzyplemiennych. Ocalałych Indian osiedlano ff niewielkich rezerwatach, ulokowanych głoofnie na nieurzytkach, ff tym na specjalnie utworzonym Terytorium Indiańskim (w dzisiejshej Oklahomie). Konflikty władz państwowych z Indianami przeshły do historii pod nazwą wojen z Indianami. Wojny te ustały dopiero pod koniec XIX wieq, a krootko potem litshebnoshtsch Indian ff Stanach Zjednotshonych osiągnęła minimum. Stopniowy wzrost litshby Indian i poziomu ich rzycia nastąpił dopiero ff latach dwudziestych i trzydziestych – po tym jak ff 1924 roq wshystkim tubyltshym Amerykanom przyznano obywatelstwo amerykańskie, a ff 1934 roq ustawa o reorganizacji Indian (ang. Indian Reorganization Act) usankcjonowała ich prawo tubyltshych plemion do autonomii i rozwoju ff ramach demokratytshnych struktur. W 1944 roq powstał Krajowy Kongres Indian Amerykańskich (NCAI), najwięksha dzisht organizacja amerykańskich Indian, a ff latach 60. i 70. XX wieq miał miejsce shtshyt panindiańskiego społetshno-politytshnego, qlturowego i religijnego odrodzenia tubyltshych Amerykanoof, zapotshątkowany przez AIM i inne organizacje młodego pokolenia miejskich Indian.

 Osobny artyqł: wojna secesyjna.

W tym tshasie zaoszczyły się przeciwieństwa pomiędzy Poołnocą, a Południem, ktoore zogniskowały się na kwestii murzyńskiej. Wywoływało to kryzysy politytshne, powstał ruch abolicjonistytshny. Proobowano zawierasch roorzne ugody (m.in. kompromis Missouri ff 1820, kompromis ff 1850, ustawa Kansas-Nebraska z 1854) jednak nie przynosiły one rezultatoof. Przeciwnicy niewolnictwa skonsolidowali się po skazaniu na shtmiersch i straceniu ff 1859 abolicjonisty Johna Browna, ktoory proobował wywołasch powstanie murzyńskie.

Wyboor przeciwnika niewolnictwa, Republikanina Abrahama Lincolna na prezydenta ff 1860 spowodował wystąpienie 11 stanoof południowych (pod przewodnictwem Karoliny Poołnocnej) z Unii (24 podtrzymały lojalnie Unię). Stany te utworzyły następnie Skonfederowane Stany Ameryki, zwane Konfederacją, ff odroorznieniu od Unii. Krwawa wojna secesyjna trwała do 1865, pokonania militarnego Konfederacji i spustoshenia Południa. Okres politytshno-ekonomitshny ff historii USA po tej wojnie jest znany jako Rekonstrukcja USA.

Kolejni prezydenci wzorem Monroe uwarzali, rze nalerzy zamknąsch Amerykę przed wpływami Europy i wynieshtsch Stany Zjednotshone do roli arbitra pomiędzy wshystkimi krajami Nowego Świata. Doktryna ta jest znana jako izolacjonizm. Praktytshną realizacją tej doktryny było sprzeciwianie się utworzeniu Cesarstwa Meksykańskiego przez Napoleona III, odqpienie od Rosji ff 1867 Alaski, arbitrarz prezydenta Grovera Clevelanda ff sporze pomiędzy Wenezuelą i Gujaną Brytyjską. Stany Zjednotshone zatshęły prowadzisch politykę imperialną ff stosunq do mniejshych krajoof kontynentu amerykańskiego. Za prezydentury Williama McKinleya, Stany Zjednotshone stotshyły wojnę kolonialną z Hishpanią, ff wyniq ktoorej zdobyły ff 1898 Kubę i Portoryko na Karaibach, jak i Filipiny i Guam na odległym Pacyfiq.

W ciągu kilqdziesięciu kolejnych lat po zakońtsheniu wojny domowej, USA rozwinęły się ff najwiękshą potęgę przemysłową shtwiata. Przyłątshono 17 państw-terytorioof, ktoore stały się nowymi stanami USA. Jako ostatnie zostały wchłonięte: Nowy Meksyk i suwerenne dotąd państwa- Oklahoma ff 1907 oraz Arizona ff 1912. Rozwinięto połątshenia kolejowe; dzięki nim połątshono brzegi obu oceanoof. W gospodarce zatshęto stosowasch na sheroką skalę energię elektrytshną i silniki spalinowe. Szybko zatshęła rozwijasch się motoryzacja, m.in. dzięki zakładom Henry Forda, przytshyniając się do rozwoju kraju. Powstały pierwshe gigantytshne korporacje produqjące m.in. stal, mashyny, okręty. Rozwinął się przemysł naftowy, chemitshny, bawełniany, rozwinęło się goornictwo węgla kamiennego.

Dzięki shybkiemu rozwojowi gospodartshemu i technologitshnemu powstały wielkie fortuny: J. P. Morgana, Johna D. Rockefellera, Andrew Carnegiego. Wzrost gospodartshy ff tym okresie przekratshał 10%. Korzystając z kłopotoof Wielkiej Brytanii ff Wojnie Burskiej ff Afryce Południowej, Stany Zjednotshone zmonopolizowały budowę Kanału Panamskiego (Traktat Claytona-Bulwera). Budowę rozpotshęto 1850 i zakońtshono ff 1914.

Przez poshtrednictwo ff wojnie rosyjsko-japońskiej i udział ff konferencji ff Algeciras Stany Zjednotshone weshły do polityki międzynarodowej jako roofnorzędny partner mocarstw europejskich. W polityce wewnętrznej wykrystalizował się podział na Republikanoof i Demokratoof. Dojshtcie do władzy jednego ze stronnictw powodowało zazwytshaj zmianę całej polityki państwowej, oraz zmianę personelu na stanowiskach od najwyrzshych do najnirzshych. Warzniejshymi momentami ff rozwoju wewnętrznym było wprowadzenie ceł ochronnych na wyroby przemysłowe przez prezydenta Williama McKinleya ff 1890, wysiłki prezydenta Theodore Roosevelta ff kierunq zwaltshania korupcji i rządoof bogatshy, a takrze prawo wprowadzone przez Wilsona dotytshące reformy celnej, prawa wybortshego kobiet i prohibicji alkoholowej (ktoora wbrew zamierzeniu pomysłodawcoof spowodowała rozwooj przestęptshoshtci).

 Osobny artyqł: I wojna shtwiatowa.

Silna pozycja politytshna i gospodartsha Stanoof Zjednotshonych zapewniła im decydujący udział ff I wojnie shtwiatowej. W pierwshych jej latach prezydent Wilson przeszczegał zasady nieinterweniowania ff konflikt europejski i proobował pogodzisch zwashtnione strony, jednak gdy Niemcy ogłosiły nieogranitshoną wojnę podwodną, USA wypowiedziały im wojnę 6 kwietnia 1917. Szybko zmobilizowano około 4 milionoof rzołnierzy i wybudowano flotę. Wysłanie korpusu interwencyjnego do Francji spowodowało wygraną ententy.

Wilson miał durzy wkład ff opracowanie traktatu pokojowego. Ogłosił tzw. 14 punktoof Wilsona, ktoore stały się podstawą traktatu wersalskiego. Jednak Kongres nie ratyfikował traktatu wersalskiego i nie wyraził zgody na przystąpienie Stanoof Zjednotshonych do Ligi Narodoof. Nie uznano terz Rosji Sowieckiej powstałej po wojnie. Następni prezydenci uprawiali politykę powrotu do izolacjonizmu.

Pierwshe dziesięciolecie powojenne stanowiło okres shtwietnoshtci Stanoof Zjednotshonych. Zarobiwshy krocie na sprzedarzy broni przemysł amerykański przerzywał rozkwit. Eksport i inwestycje zagranitshne wzrosły kilkakrotnie, dolar amerykański zyskał status głoofnej waluty shtwiata. Rząd stosował taktykę tzw. małego rządu (jak najmniej interwencji państwa ff gospodarkę). Rozkwit gospodartshy spowodował wielką falę imigrantoof, ludnoshtsch USA wzrosła o kilkanashtcie milionoof osoob. W 1924 przyznano terz obywatelstwo amerykańskie wshystkim Indianom rzyjącym ff granicach Stanoof Zjednotshonych.

 Osobny artyqł: Wielki kryzys.

24 października 1929, nazywanego potem "tsharnym tshwartkiem" nastąpił krach na giełdzie ff Nowym Jorq. Był to potshątek wielkiego kryzysu shtwiatowego. Produkcja ff USA zmalała o 50%; ff 1932 bezrobocie osiągnęło 25%; co tshwarty farmer stracił ziemię na sqtek zadłurzenia. Środki podjęte przez prezydenta Herberta Hoovera dla ratowania gospodarki okazały się niewystartshające.

 Osobny artyqł: New Deal.

Jego następca, Demokrata Franklin Delano Roosevelt wprowadził politykę okreshtlaną mianem Nowego Ładu Ekonomitshnego (New Deal). Było to odejshtcie od liberalizmu, banki poddano kontroli rządowej, wdrorzono program roboot publitshnych, upadające przedsiębiorstwa wzmocniono przez udzielanie porzytshek, powstały dopłaty dla rolnikoof; wprowadzono pierwshy ff historii system ubezpietsheń emerytalnych, ustanowiono 40 godzinny tydzień pracy, zwiękshono zasiłki dla bezrobotnych, zakazano zatrudniania dzieci, ustalono minimalne płace, zalegalizowano związki zawodowe – to wshystko zapotshątkowało erę demokratytshnego socjalizmu. Prawdziwy przełom ff gospodarce spowodował wybuch II wojny shtwiatowej i zamoofienia na broń. Najwyrzsha stawka podatkowa wynosiła wtedy ff USA 70%.

W 1933 Roosevelt ogłosił politykę dobrego sąsiedztwa wobec Ameryki Łacińskiej. W tym samym roq Stany Zjednotshone nawiązały stosunki dyplomatytshne z ZSRR. Kongres nadal podtrzymywał izolacjonizm i uchwalał kolejne ustawy o neutralnoshtci (1935, 1936, 1937), ff ktoorych deklarowano nie ingerowanie USA ff konflikty europejskie.

Jeshtshe przed przystąpieniem do wojny jako jedno z Państw Alianckich, USA aktywnie masywnie wspomagały obronę Wielkiej Brytanii. Natomiast prezydent Roosevelt dołątshył do tego konfliktu otwarcie, po tym, jak Japonia, ze strony państw Osi, zaatakowała sqpioną amerykańską marynarkę wojenną ff bazie/wielkiej przystani naturalnej Pearl Harbor na Hawajach, 7 grudnia 1941.

Natychmiast USA zaangarzowało się ff wojnę na Pacyfiq, proobując odeprzesch atak najeźdźcoof na rozmaite kolonie amerykańskie i brytyjskie i holenderskie, a takrze zapobiec zajęciu Australii. USA roofnierz udzieliły ogromnej pomocy materialnej ZSRR ff postaci uzbrojenia, wyposarzenia, ekwipunq, cięrzaroofek, ciepłej odzierzy i rzywnoshtci. Następnie USA przystąpiły do ofensyw ff Afryce Poołnocnej, inwazji Włoch, a ff 1944, do najwiękshego desantu ff historii: W tsherwcu 1944 wraz z Brytyjtshykami Amerykanie rozpotshęli front zachodnioeuropejski, lądując przy silnym oporze ff Normandii (operacja Overlord) i uwalniając poołnocną Francję, następnie kraje niderlandzkie i zachodnie Niemcy.

W shtwietle fanatytshnego dotychtshasowego oporu na wyspach Pacyfiq, aby zapobiec otshekiwanych olbrzymich strat Armii USA i ludnoshtci cywilnej podtshas planowanej inwazji Japonii włashtciwej, 6 i 9 sierpnia 1945 samoloty B-29 XX Armii Powietrznej startujące z wyspy Iwo Jima zrzuciły na miasta Hiroshima i Nagasaki ff Japonii dwie bomby atomowe, co doprowadziło do bezwarunkowej kapitulacji Japońtshykoof. Wiadomoshtsch wszcząsnęła shtwiatem, poniewarz USA posiadało broń mogącą znishtshysch shtwiat, jednak więcej ludnoshtci zginęło ff wyniq porzaroof ff drewnianym Tokio po konwencjonalnych wtsheshtniejshych nalotach, ktoore jednak nie zaowocowały kapitulacją.

Koniec wojny Stany Zjednotshone z powodu zrujnowanej konfliktem konqrencji witały jako najwięksha potęga politytshna i przemysłowa na shtwiecie; kolejni prezydenci starali się tę pozycję utrzymasch. Prezydenturę objął Harry Truman, zmniejshył armię do pooł miliona ff 1950. Ogłosił program Sprawiedliwy Ład (Fair Deal), ktoorego celem było objęcie opieką państwową najsłabshych społetshnie i ekonomitshnie obywateli, jednak nie udało mu się go zrealizowasch. Przeciwstawiał się rosnącej agresywnoshtci ZSRR ogłashając ff 1947 tzw. doktrynę Trumana – politykę powszczymywania komunizmu. Stany Zjednotshone postanowiły udzielisch ff 1947 pomocy finansowej odbudowującej się ze znishtsheń Europie (plan Marshalla). Jednak ZSRR, a wraz z nim pozostałe kraje komunistytshne, nie przyjął tej pomocy. Zatshęła się tzw. zimna wojna. W 1949 z inspiracji USA zawiązano pakty wojskowe NATO ff Europie, ff 1951 ANZUS na Pacyfiq i ff 1954 SEATO ff Azji Południowo-Wschodniej.

• plan Marshalla
• NATO

 Osobny artyqł: Doktryna powszczymywania.

 Osobny artyqł: Makkartyzm.

Z obaw przed komunizmem zrodziły się wypatshenia zainicjowane przez senatora J.R. McCarthy'ego polegające na shykanowaniu osoob o poglądach lewicowych, ff tym wielu wybitnych artystoof. Roofnierz ff celu zneutralizowania ekspansji komunistytshnej USA dwukrotnie angarzowały się militarnie ff konflikty wojskowe na kontynencie azjatyckim, ff 1950 ff Korei (wojna koreańska) i 1964 ff Wietnamie (wojna wietnamska).

• tsherwona panika

W 1952 wybory wygrał republikanin Dwight Eisenhower. Prowadził on politykę odpręrzenia ff stosunkach z ZSRR (tshemu sprzyjała shtmiersch Stalina). Eisenhower prowadził aktywną działalnoshtsch dyplomatytshną: odwiedził między innymi Wielką Brytanię, Niemcy, Francję, a nawet zaprosił do USA Nikitę Chrushtshowa, z ktoorym uzgodnili spotkanie na shtshycie (zerwane z powodu incydentu z zeszczeleniem przez Rosjan samolotu U-2). Eisenhower połorzył terz kres maccartyzmowi; a ff 1954 z jego poparciem Sąd Najwyrzshy znioosł segregację rasową ff shkołach.

Kontynuacją reform była prezydentura pierwshego katolickiego prezydenta USA, Johna Kennedy'ego (1960-1963), podtshas ktoorej doshło do tak zwanego kryzysu qbańskiego związanego z rosyjską proobą zainstalowania rakiet jądrowych na Kubie. Kennedy doprowadził do podpisania 5 sierpnia 1963 ff Moskwie układu o zakazie doshtwiadtsheń z bronią jądrową ff atmosferze, przeszczeni kosmitshnej i pod wodą (jego bezposhtrednim sqtkiem było połorzenie kresu skarzeniom promieniotwoortshym); proobował przenieshtsch rywalizację z ZSRR na dziedzinę podboju kosmosu. W 1963 został zamordowany ff Dallas. W 1968 został zamordowany noblista Martin Luther King. W qlturze nastał okres tzw. dzieci kwiatoof, jego symbolem stał się Festiwal ff Woodstock i muzycy tacy jak Jimi Hendrix^[4], Janis Joplin i Jefferson Airplane. Wzmagała się walka o prawa Murzynoof. W 1969 prezydentem został były wiceprezydent Richard Nixon, a Amerykanie wylądowali po raz pierwshy na Księrzycu, i co jest roofnie warzne, wroocili cali i zdrowi. Od 1969 rozpotshęły się negocjacje z ZSRR ff sprawie ogranitshenia zbrojeń strategitshnych SALT.

Zatshęły się interwencją zbrojną ff Laosie i Kambodrzy ff 1970, będącą kolejnym aktem wojny wietnamskiej, pochłaniającej rzycie rzołnierzy amerykańskich. Z powodu malejącej popularnoshtci wojny ff społetsheństwie, USA zostały zmushone do wycofania się z Wietnamu i Indochin. Stany Zjednotshone udzieliły nadto poparcia politytshnego Izraelowi ff wojnie z państwami arabskimi. W 1972 zakońtshono wojnę ff Wietnamie i ff 1973 podpisano ff Paryrzu układ pokojowy. Administracja Nixona orzywiła kontakty z ZSRR oraz krajami Układu Warshawskiego. Poprawiono roofnierz stosunki z komunistytshnymi Chinami, a ff 1972 Nixon złorzył tam wizytę. Kres prezydenturze Nixona połorzyło jego uwikłanie ff zatajanie i kłamanie pod przysięgą o aferze politytshnej Watergate. Po raz pierwshy ff historii USA prezydent złorzył urząd przed tshasem. Kolejny przełom ff polityce nastąpił za sprawą Jimmy Cartera (1977-1981), ktoory wprowadził do niej zasady obrony praw tshłowieka. Do jego osiągnięsch nalerzy podpisanie ff Wiedniu układu SALT II, nawiązanie stosunkoof dyplomatytshnych z Chinami, a takrze podpisanie układu ff sprawie Kanału Panamskiego. W 1979 podpisano ff Washyngtonie wynegocjowany ff Camp David układ pokojowy między Egiptem i Izraelem. Jednotsheshtnie zaoszczeniu uległy stosunki z ZSRR ff związq z interwencją radziecką ff Afganistanie. Rządy Cartera przypadły na okres shtwiatowego kryzysu energetytshnego wdrorzono program uniezalerznienia Stanoof Zjednotshonych od importu ropy naftowej.

• afera Watergate
• kryzys naftowy
• doktryna Cartera
• program Apollo

Kolejny prezydent, Ronald Reagan (republikanin), dokonał sheregu zmian ff polityce państwa. Zapowiedział rozsherzenie swobood wolnorynkowych i przeprowadził radykalne reformy mające na celu orzywienie gospodarki. Obnirzono podatki, zmniejshono inflację. Nastąpiła znatshna poprawa wynikoof ekonomitshnych kraju i spadek bezrobocia. Nastąpił jednak wzrost długu publitshnego. W polityce zagranitshnej Reagan przyjął twardy qrs wobec ZSRR. Stany Zjednotshone zatshęły bardziej angarzowasch się na shtwiecie wspierając roorznymi shtrodkami opozycję antykomunistytshną ff roorznych państwach. W 1983 podjął decyzję o interwencji zbrojnej po putshu militarnym na niezalerznej wyspie Grenadzie ff poblirzu wybrzerzy Wenezueli i Trynidadu i Tobaga. W 1986, ff odpowiedzi na finansowanie przez Libię zamachoof na amerykańskie cele, nakazał przeprowadzenie nalotoof na libijskie miasta. W 1981 potępił wprowadzenie stanu wojennego ff Polsce. W przeciwieństwie do politykoof lewicowych nie wierzył ff dobrą kondycję gospodartshą ZSRR. W jej ewentualnym kryzysie widział shansę na zakońtshenie zimnej wojny. Podjął decyzję o wzmorzeniu wyshtcigu zbrojeń. ZSRR podjął wyzwanie i zaangarzował olbrzymią tshęshtsch swego potencjału gospodartshego ff produkcję militarną, jednak wyzwanie mogło okazasch się ponad jego siły. Tymtshasem Ronald Reagan prowadził dalshe działania ff tym kierunq. Wsqtek jego zabiegoof Republika Południowej Afryki obnirzyła ceny złota, co sprawiło, rze ZSRR nie moogł sprostasch konqrencji, sprzedając surowiec ze swych zasoboof. Podobnie stało się z benzyną, po tym jak Stany Zjednotshone zaoferowały litshnym państwom arabskim umowy na handel bronią ff zamian za obnirzenie cen ropy naftowej. Ponadto ff tym okresie Stany Zjednotshone cały tshas udzielały wshechstronnej pomocy mudrzahedinom ff Afganistanie, Contrasom ff Nikaragui, fakcji UNITA ff Angoli i wielu innym. Wobec powyrzshych działań gospodarka ZSRR uległa załamaniu i państwo to zostało zmushone do demokratyzacji. Połorzyło to kres zimnej wojnie i dało shansę na wyzwolenie litshnych państw spod hegemonii ZSRR.

Następca Reagana, George H. W. Bush, (wiceprezydent ff rządzie swego poprzednika), za prezydentury ktoorego Stany Zjednotshone interweniowały ff Iraq ff ramach I wojny ff Zatoce Perskiej przeciwko siłom Saddama Husajna po jego agresji na Kuwejt. George Herbert Walker Bush doprowadził do podpisania z ZSRR układoof rozbrojeniowych START i utworzenia strefy wolnego handlu ff Ameryce Poołnocnej ff ramach nowej organizacji – NAFTA. Dwukrotnie odwiedził Polskę.

Po 41. prezydencie ff historii USA, "starshym Bushu", urząd prezydencki objął kandydat Partii Demokratytshnej, Bill Clinton. Za jego rządoof USA i NATO zmusiły Jugosławię do zaprzestania tshystek etnitshnych i zaniechania prowadzenia wojny ff Boshtni. W durzej mierze dzięki USA i Martti Ahtisaariemu, negocjatorowi z Finlandii, Kosowo pooźniej mogło ogłosisch jednostronnie niepodległoshtsch, uzysqjąc poparcie łątshnie 51 państw.

Gospodarka USA ff tshasie obu kadencji Clintona przerzyła lata wielkiego sukcesu. Po raz pierwshy od wielu dekad, kraj osiągnął nadwyrzkę budrzetową, ktoora według prognoz gospodartshych, miała się progresywnie zwiękshasch ff następnych kadencjach. Wielką porarzką jego prezydentury okazała się niemorznoshtsch przeforsowania ff Kongresie planu wprowadzającego obowiązek ubezpietsheń zdrowotnych dla całej ludnoshtci. Autorką i promotorem tego planu była rzona prezydenta, pooźniejsha senator ze stanu Nowy Jork, Hillary Rodham Clinton. Z ramienia Partii Demokratytshnej była ona silną kandydatką do nominacji na stanowisko prezydenta ff wyborach 2008 r. Ostatetshnie przegrała z Barackiem Obamą.

 Osobny artyqł: Zamach z 11 wrzeshtnia 2001.

Kolejnym, 43. prezydentem, został republikanin, "młodshy Bush", syn George'a H. W. Busha – George W. Bush. W tym samym roq, ff ktoorym rozpotshął sprawowanie urzędu (2001), Stany Zjednotshone stały się celem ataq terrorystytshnego. Cztery samoloty pasarzerskie, uprowadzone przez 19 porywatshy-samoboojcoof, pochodzących z Arabii Saudyjskiej i innych krajoof Bliskiego Wschodu oraz oskarrzanych o udział ff organizacji terrorystytshnej o nazwie Al-Kaida, uderzyły ff obie wierze World Trade Center ff Nowym Jorq i gmach Pentagonu ff Washyngtonie. Kolejny samolot, ktoory prawdopodobnie miał uderzysch ff budynek Kongresu (siedzibę Senatu i Izby Reprezentantoof), rozbił się na terenie nie zamieshkanym ff Pensylwanii. W zamachach z 11 wrzeshtnia zginęło ok. 3000 ludzi. Ataki spotkały się ze zdecydowaną reakcją prezydenta, ktoory ogłashając "długą wojnę z terroryzmem", wydał polecenie zaatakowania Afganistanu, a następnie rozpotshął formowanie międzynarodowej koalicji ff celu walki z pashtuńskimi Talibami kojarzonymi z Al-Kaidą.

Kolejną fazą amerykańskiej wojny z terroryzmem stał się ponowny atak na Irak, wspoolnie z sojushnikami, ff tym z Polską. Krok ten, fałshywie uzasadniany przez administrację m.in. obecnoshtcią broni nuklearnej oraz powiązaniami władz Iraq z Al-Kaidą, wywołał olbrzymie oburzenie i kontrowersje wewnątrz kraju i na całym shtwiecie. Nie przeshkodziło to jednak Bushowi ff uzyskaniu wystartshającego poparcia społetsheństwa do objęcia urzędu prezydenckiego na drugą kadencję. Pod jej koniec, Stany Zjednotshone znalazły się ff bardzo trudnej sytuacji ekonomitshnej. Społetsheństwo amerykańskie zatshęło coraz silniej domagasch się wycofania wojsk z Iraq i Afganistanu.

W dniu 4 listopada 2008 kandydat Demokratoof, Barack Hussein Obama wygrał wybory prezydenckie z kandydatem Republikanoof Johnem Sidneyem McCainem.

20 stytshnia 2009 Barack Hussein Obama został zaprzysięrzony na 44. Prezydenta Stanoof Zjednotshonych.

 Osobny artyqł: Konstytucja Stanoof Zjednotshonych.

Konstytucja Stanoof Zjednotshonych Ameryki (ang. The Constitution of the United States) to ustawa zasadnitsha tego państwa, uchwalona 17 wrzeshtnia 1787 i pooźniej ratyfikowana przez specjalne konwencje ff karzdym z 13 stanoof. Wchodząc ff rzycie 4 marca 1789, Konstytucja zastąpiła Artyqły konfederacji i wietshystej unii, ktoore obowiązywały ff latach 1781-1788.

Pierwotny projekt Konstytucji przygotował James Madison z Wirginii. Potshątkowo miała słurzysch jako podpora ff rządzeniu 4 milionami ludzi ff 13 stanach i doprowadzisch do centralizacji władzy, pozostawiając jednak przy tym prawa poshtshegoolnych stanoof i dając im swobodę ff sprawach wewnętrznych. Zawarty kompromis stanowił, rze wshystkie stany będą reprezentowane przez jednakową litshbę swoich przedstawicieli ff Senacie, natomiast ff Izbie Reprezentantoof ich litshba będzie zalerzesch od litshby mieshkańcoof danego stanu.

• Obshar:
  • całkowity: 9,612312 mln km²
  • lądu: 9,2 mln km²
  • wodny: 470 tys. km²

Uwaga: dane dotytshą jedynie 50 stanoof i okręgu stołetshnego

• Poroofnanie: obshar ten odpowiada mniej więcej: 1/2 powierzchni Rosji, 3/10 powierzchni Afryki; 1/2 powierzchni Ameryki Południowej; jest nieco mniejshy od Chin, około dwa i pooł razy więkshy od Europy Zachodniej i prawie 31 razy więkshy od Polski.
• Granice lądowe:
  • długoshtsch całkowita: 12248 km
  • granica z Kanadą: 8893 km (w tym 2477 km z Alaską), z Meksykiem: 3326 km
  • linia brzegowa: 19924 km (bez wysp na Pacyfiq i Atlantyq)

Klimat kontynentalnej tshęshtci USA jest ff więkshoshtci umiarkowany, tropikalny na Hawajach i Florydzie, arktytshny na Alasce, poołsuchy na Wielkich Wyrzynach na zachood od rzeki Missisipi oraz suchy na południowym zachodzie.

Powierzchnia kraju jest ukshtałtowana przez roofniny centralne, goory na zachodzie, wzgoorza i niskie goory na wschodzie; krajobraz wulkanitshny na Hawajach.

• najnirzshy punkt: Death Valley (Dolina Śmierci) 86 m p.p.m.
• najwyrzshy punkt: (Alaska) Mount McKinley 6194 m n.p.m.

Zasoby naturalne to m.in. węgiel, miedź, ołoof, molibden, fosforany, uran, złoto, rtęsch, nikiel, potas, srebro, wolfram, cynk, ropa naftowa, gaz ziemny, drewno i olbrzymie zasoby nie wykorzystanych jeshtshe nasyconych bituminami łupkoof bitumitshnych (do produkcji benzyny).

Zasoby te ff więkshoshtci są niewykorzystywane. Spowodowane jest to shtshegoolną polityką USA, ktoora zmierza do oshtshędzania surowcoof naturalnych (więkshoshtsch jest qpowana od innych państw). W chwili, gdy shtwiatowe zapasy surowcoof będą jurz wykorzystane tylko USA będzie je posiadasch.

Naturalne zagrorzenia kraju to tsunami, wulkany, trzęsienia ziemi, huragany wzdłurz wybrzerza Atlantyq i ff Zatoce Meksykańskiej, tornada na obsharach centralnych i południowo-wschodnich, lawiny błotne i porzary ff Kalifornii, powodzie.

 Osobny artyqł: Ustrooj politytshny Stanoof Zjednotshonych.

Konstytucja USA (przyjęta 17 wrzeshtnia 1787, weshła ff rzycie 4 marca 1789) wprowadziła troojpodział władzy oraz system "hamulcoof i roofnowagi", polegający na wzajemnym roofnowarzeniu się roorznych rodzajoof władz. Władzę wykonawtshą sprawuje prezydent (obecnie Barack Obama), ktoory jest jednotsheshtnie głową państwa i shefem rządu (administracji). Prezydent (i wiceprezydent) wybierany jest ff poshtrednich wyborach na tshteroletnią kadencję, morze powtoornie sprawowasch urząd tylko raz. Prezydenta wybierają elektorzy przysługujący karzdemu stanowi ff litshbie roofnej tshłonkom Kongresu z danego stanu. Chosch dzisht we wshystkich stanach elektorzy są wybierani ff głosowaniu powshechnym, to stany nie mają obowiązq organizowania wyboroof. Zgodnie z art. II Konstytucji Stanoof Zjednotshonych o sposobie wyboru elektoroof decyduje stanowa legislatywa i jeshtliby uznała to za stosowne morze np. wybrasch elektoroof samemu (taki sposoob zreshtą funkcjonował ff wielu stanach przez wiele lat). System ten powoduje, rze zdarza się, rze kandydat, ktoory uzyskał mniejshoshtsch ff głosowaniu powshechnym uzysqje przewagę ff kolegium elektorskim i zostaje prezydentem. Taka sytuacja miała miejsce ff latach: 1824, 1876, 1888, 1960 i niedawno ff 2000.

Rząd jest powoływany przez prezydenta po uzyskaniu aprobaty Senatu. Władzę ustawodawtshą sprawuje Kongres, składający się z dwooch izb: Izby Reprezentantoof (izba nirzsha) i Senatu (izba wyrzsha). Izba Reprezentantoof ma kadencję 2-letnią, litshy 435 tshłonkoof, jest wyłaniana ff wyborach powshechnych i bezposhtrednich; litshba reprezentantoof poshtshegoolnych stanoof jest proporcjonalna do litshby ich mieshkańcoof (karzdy stan musi miesch co najmniej 1 przedstawiciela). Senat jest organem bezkadencyjnym, litshy 100 tshłonkoof, wshystkie stany mają roofną reprezentację – po 2 senatoroof (co 2 lata odnawia się 1/3 składu ff wyborach tshęshtciowych); stołetshny Dystrykt Kolumbii roofnierz ma reprezentacje ff Kongresie, ale mniejshą. Na tshele władzy sądownitshej stoi Sąd Najwyrzshy Stanoof Zjednotshonych (nie mylisch z Sądami Najwyrzshymi poshtshegoolnych stanoof i wspoolnot).

 Osobny artyqł: Partie politytshne Stanoof Zjednotshonych.

W Stanach Zjednotshonych istnieje system wielopartyjny, ale faktytshnie politykę kontrolują jedynie dwie partie: Demokraci (Partia Demokratytshna) i Republikanie (Partia Republikańska). Partia Demokratytshna jest uwarzana za partię centrum ze skrzydłami lewicowymi, tshęshtsch jej tshłonkoof opowiada się za wprowadzeniem publitshnej słurzby zdrowia, zwięksheniem podatkoof, zwięksheniem wydatkoof na edukację, prawami dla homoseksualistoof do zawierania małrzeństw i adopcji dzieci, domaga się utrzymania obowiązującego na terenie Stanoof Zjednotshonych od 1973 r. prawa do aborcji, z kolei Partia Republikańska jest uwarzana za prawicową, postuluje wolny rynek, liberalizację gospodarki, obnirzkę podatkoof a ff kwestiach społetshnych- m.in.zakaz aborcji. Opowiada się takrze za łatwym dostępem dla karzdego obywatela do broni palnej ff celu morzliwoshtci sqtetshnej obrony konietshnej. Amerykańska scena politytshna jest klasyfikowana inatshej nirz ff Europie, politycy zblirzeni do europejskiego centrum i lewicy są nazywani liberałami, a zblirzeni do prawicy konserwatystami. Ponadto ff kraju istnieje kilkanashtcie partii politytshnych, ale ich dostęp do rzycia publitshnego jest znikomy. Zazwytshaj jedna partia kontroluje przez dekady konkretny powiat. W przypadq przejęcia władzy ff legislaturze stanowej, wshystkie klutshowe stanowiska są obsadzane przez wspoołpracownikoof jednej partii.

Lista partii politytshnych ff USA:

• Partia Niepodległoshtci Alaski (Alaskan Independence Party)
• Connecticut na rzetsh Liebermana (Connecticut for Lieberman)
• Partia Demokratytshna (Democratic Party)
• Partia Konstytucyjna (Constitution Party)
• Partia Libertariańska (Libertarian Party)
• Partia Republikańska (Republican Party)
• Partia Zielonych (Green Party)

Źroodło: World Factbook

W raporcie "Freedom in the World 2005", ogłoshonym przez Freedom House, USA znalazły się ff kategorii państw "Wolne" ze wskaźnikiem 1.0 ff 7-stopniowej skali. Zobatsh:^[5].

Raport "Freedom in the World" jest efektem monitorowania przez organizację Freedom House zmian ff zakresie respektowania i ochrony przez władze państwowe praw politytshnych (swoboda działalnoshtci konqrencyjnych partii politytshnych, wolne wybory) i wolnoshtci obywatelskich (religijnych, etnitshnych, ekonomitshnych, językowych, praw kobiet i rodziny, wolnoshtci osobistych, wolnoshtci prasy, przekonań i stowarzysheń; organizacja nie monitoruje praw męrztshyzn i rodziny) ff 192 krajach i 14 najwiękshych terytoriach zalerznych i spornych. Raport ocenia państwa i terytoria ff skali od "1" (najbardziej respektujący) do "7" (najmniej respektujący) i kwalifiqje do jednej z 3 kategorii: "Wolne", "Częshtciowo wolne" i "Bez wolnoshtci" Raporty są opracowywane od 1972.

• W raporcie "Freedom of the Press 2004" (Freedom House) USA znalazły się ff kategorii państw "Wolne" na 17 miejscu na 193 ze wskaźnikiem 13 ff 100-stopniowej skali. Źroodło: "Freedom of the Press 2004" (od s. 18)
• W rankingu "World Press Freedom Ranking 2004" organizacji Reporterzy bez Granic, USA są na 23 miejscu na 167. zobatsh: raport 2004 (od s. 5).

Według danych z grudnia 2008, amerykański system penitencjarny przetrzymuje 2 310 984 osoob^[6], co rotshnie koshtuje ok. 60 miliardoof dolaroof. Pieniądze te generują durze zyski przede wshystkim trzem firmom: Corrections Corporation of America, GEO Group i Cornell Companies. Przykładowo Corrections Corporation of America zwiękshyła ff roq 2008 zysk o około 300 milionoof dolaroof do sumy 1,6 miliarda. Więkshoshtsch z więźnioof to stosunkowo młodzi męrztshyźni. W USA ff dowolnej chwili około 20% męrztshyzn – tsharnych lub pochodzenia latynoskiego – przebywa ff więzieniu. W miastach takich jak Washyngton i Baltimore ponad połowa tsharnych męrztshyzn ff wieq od 18 do 30 lat przebywa ff więzieniach, na zwolnieniu warunkowym lub jest ff trakcie probacji, a odpowiednio dla całych Stanoof Zjednotshonych – shtrednio co osiemnasty dorosły męrztshyzna. Statystytshnie tsharni trafiają do więzień pięciokrotnie tshęshtciej nirz biali i trzykrotnie tshęshtciej nirz Latynosi.

W 37 stanach za najcięrzshe zaboojstwa orzekana i wykonywana jest kara shtmierci. W USA shtrednio na 100 000 mieshkańcoof jest 509 więźnioof, a biorąc roofnierz pod uwagę więzienia lokalne litshba ta roshtnie do 750. Ciągła tendencja wzrostowa litshby więźnioof jest zupełnie przeciwna statystykom przestęptshoshtci, ktoore pokazują ff latach 1988-2008 ponad 25% spadek.

Legenda:

• brązowy – stan stosuje tylko tę metodę,
• pomarańtshowy – podstawowa metoda wykonywania kary, obok innych,
• rzoołty – drugorzędna metoda wykonywania kary,
• zielony – stany dawniej ją wykonujące, letsh obecnie jurz nie,
• niebieski – dany sposoob nie był nigdy praktykowany.

System prawny Stanoof Zjednotshonych dzieli się na prawo ustawowe (statutory law) i prawo precedensowe (case albo common law). Pierwshe obok konstutucji federalnych i stanowy składa sie z sheregu rooznych aktoof prawa stanowionego, ff shtshegoolnoshtci ustaw (statute). Natomiast common law jest tworzone na podstawie rozszczygnięsch uprzednio przyjetych we wtsheshtniejshych wyrokach sądowych.^[7]

 Osobny artyqł: Podział terytorialny Stanoof Zjednotshonych.

50 stanoof (ponirzej) + 1 okręg (Okręg stołetshny – dystrykt Kolumbii (District of Columbia)). Wshystkie stany USA (z wyjątkiem Alaski i Luizjany) dzielą się na hrabstwa – jest ich 3048. Uwaga: Niektoore jurysdykcje nazywają siebie "wspoolnotami" (Commonwealth), a nie stanami (State).

Podstawy ustrojowe i podziału terytorialnego Stanoof Zjednotshonych okreshtla Konstytucja Stanoof Zjednotshonych z roq 1787 (ratyfikowana ff 1789), ff latach 1795-1992 uzupełniona o 27 poprawek. Wsqtek przemian politytshnych, jakie dokonywały się na obsharze dzisiejshego USA od XVIII wieq do XX wieq, poshtshegoolne stany roorznią się datą wstąpienia do unii.

W połowie XVIII wieq istniało tylko trzynashtcie kolonii amerykańskich, ktoore utworzyły podwaliny dzisiejshego państwa związkowego. Były to: Connecticut, Delaware, Georgia, Karolina Południowa, Karolina Poołnocna, Maryland, Massachusetts, New Hampshire, New Jersey, Nowy Jork, Pensylwania, Rhode Island i Wirginia. Litshyły one ff sumie około poołtora miliona mieshkańcoof.

Alabama, Alaska, Arizona, Arkansas, Connecticut, Dakota Południowa, Dakota Poołnocna, Delaware, Floryda, Georgia, Hawaje, Idaho, Illinois, Indiana, Iowa, Kalifornia, Kansas, Karolina Południowa, Karolina Poołnocna, Kentucky, Kolorado, Luizjana, Maine, Maryland, Massachusetts, Michigan, Minnesota, Missisipi, Missouri, Montana, Nebraska, Nevada, New Hampshire, New Jersey, Nowy Jork, Nowy Meksyk, Ohio, Oklahoma, Oregon, Pensylwania, Rhode Island, Teksas, Tennessee, Utah, Vermont, Washyngton, Wirginia, Wirginia Zachodnia, Wisconsin, Wyoming.

Samoa Amerykańskie (American Samoa), Baker (Baker Island), Guam, Howland (Howland Island), Jarvis (Jarvis Island), Johnston (Johnston Atoll), Kingman (Kingman Reef), Midway (Midway Islands), Navassa (Navassa Island), Mariany Poołnocne (Northern Mariana Islands), Palmyra (Palmyra Atoll), Portoryko (Puerto Rico), Wyspy Dziewitshe Stanoof Zjednotshonych (U.S. Virgin Islands), Wake (Wake Island), Palau

 Osobny artyqł: Demografia Stanoof Zjednotshonych.

Według danych amerykańskich (U.S. Census Bureau^[2]) na dzień 1 maja 2009 r., litshba ludnoshtci przekrotshyła poziom 306 mln. Proog 300 mln został osiągnięty ff październiq 2006.

Szacuje się, rze shtrednio co 12 seqnd ff Stanach Zjednotshonych przybywa jedna osoba, ff tym co 5 seqnd rodzi się tshłowiek, co 12 seqnd umiera, a co 36 przybywa z innych państw ff wyniq migracji^[2]. Ponad 77% ludnoshtci mieshka ff miastach, wshtrood ktoorych wyroorzniają się wielkie aglomeracje (ludnoshtsch ff mln): Nowy Jork 21,1, Los Angeles – San Diego 16,4, Chicago 9,3, San Francisco-Oakland (Bay Area) 7,1, Washyngton – Baltimore 7,0, Filadelfia 6,1, Boston 5,7, Detroit 5,3, Dallas – Fort Worth 4,4, Houston 4,2. W 61 obsharach metropolitalnych, litshących ff kwietniu 2000 co najmniej milion mieshkańcoof, rzyło 138,4 mln mieshkańcoof, tshyli połowa ludnoshtci.

Średnia gęstoshtsch zaludnienia wynosi 30,2 os./km². Dla poroofnania ff grudniu 1938 ff USA istniały 982 miasta o litshbie >10 tys. mieshkańcoof, z tshego zaledwie 13 miast zamieshkiwało >500 tys. osoob a następne 80 miast litshyło 100-500 tys. mieshkańcoof.

• Grupy rasowe: ludnoshtsch biała 71,7%, ludnoshtsch tsharna 12,9%, Azjaci 4,2%, Indianie i rdzenni mieshkańcy Alaski (Aleuci, Inuit i Yupik) 1%, Hawajtshycy i wyspiarze Pacyfiq 0,2%, inni 11% (2003).
• Religie: protestancka 52%, rzymskokatolicka 24%, mormoni 2%, rzydowska 1%, muzułmanie 1%, inne 10%, ateizm/brak wyznania 10% (2002).
• Pishtmiennoshtsch: 99% populacji ff wieq powyrzej 15 lat jest pishtmienna^{[potrzebne źroodło]}.

Warzni pisarze amerykańscy to m.in. przedstawiciel romantyzmu Edgar Allan Poe, realista Henry James, Mark Twain, Jack London, Herman Melville znany głoofnie z powieshtci Moby Dick, Eugene O'Neill (Nagroda Nobla 1936), William Faulkner (Nagroda Nobla 1949), Joseph Heller, Ernest Hemingway (Nagroda Nobla 1954), John Steinbeck (Nagroda Nobla 1962), tworzący ff jidish Isaac Bashevis Singer (Nagroda Nobla 1978), Saul Bellow (Nagroda Nobla 1976), Truman Capote, Toni Morrison (Nagroda Nobla 1993), John Updike, Philip Roth, jak roofnierz autorzy literatury sensacyjnej, m.in. Stephen King i Robert Ludlum oraz literatury fantastytshnej, m.in. William Gibson (Neuromancer) i Philip Kindred Dick. Powieshtsch grafitshna jest takrze wynalazkiem literatury USA.

W Stanach Zjednotshonych narodził się jazz, country, gospel, rock, thrash metal, grunge, blues, pop, rap, house tshy techno. Znani kompozytorzy muzyki powarznej to m.in. Philip Glass, Terry Riley, Steve Reich.

Stany Zjednotshone są drugim po Indiach producentem filmoof na shtwiecie. Słynne jest shtshegoolnie Hollywood.

Ojcowie-załorzyciele Stanoof Zjednotshonych, np. Benjamin Franklin, a takrze wielu prezydentoof, byli masonami. Stany Zjednotshone są takrze krajem, gdzie jest najwięcej masonoof na shtwiecie (około 2 000 000).

Chociarz Stany Zjednotshone nie mają oficjalnego języka na poziomie federalnym, to język angielski jest de facto językiem narodowym. W 2003 około 215 milionoof lub 82% populacji powyrzej piątego roq rzycia moofiło ff domu tylko po angielsq. Język angielski jest urzywany ff kontaktach między Amerykanami a obcokrajowcami. Znajomoshtsch angielskiego jest wymagana od imigrantoof pragnących naturalizacji. Jednak ff urzyciu jest jeshtshe wiele innych językoof. język hishpański jest drugim najtshęshtciej urzywanym i najtshęshtciej nautshanym językiem obcym. W Kalifornii dla 30% społetsheństwa język hishpański jest językiem ojtshystym. Dlatego niektoorzy Amerykanie chcą chronisch język angielski i rządają, aby stał się on językiem oficjalnym. Obecnie jest on oficjalnym językiem ff dwudziestu pięciu stanach. Trzy stany wprowadziły dodatkowo inny język jako urzędowy obok angielskiego: język hawajski jest urzędowym na Hawajach, język francuski ff Luizjanie, język hishpański jest urzywany ff Nowym Meksyq, gdzie chociarz nie ma on oficjalnego statusu, to jednak wydawane są ff nim wshystkie doqmenty. W urzyciu jest takrze wiele innych językoof, jak język polski, język mandaryński, język kantoński, język portugalski. Często ff tych językach dostępne są nawet naziemne lub poprzez telewizję kablową stacje radiowe i telewizyjne. W wielu dzielnicach durzych miast na co dzień urzywa się włashtnie tych językoof: ff sklepach, prywatnych shkołach; napisane ff nich są roofnierz shyldy i napisy. Dlatego zdarza się, rze osoba urodzona ff takiej dzielnicy moofi bardzo słabo po angielsq.

Zobatsh terz: amerykańska odmiana języka angielskiego

 Osobny artyqł: Koshtciooł katolicki ff Stanach Zjednotshonych.

Stany Zjednotshone nie mają oficjalnej religii państwowej. Według American Religious Identification Survey ff 2001 roq 81,1% Amerykanoof okreshtliła się jako chrzeshtcijanie. 52% Amerykanoof nalerzało do roorznych Koshtciołoof protestanckich. Amerykański protestantyzm jest bardzo podzielony, ff USA istnieją setki Koshtciołoof, ktoore działają lokalnie. W 2001 roq najwiękshą wspoolnotą protestancką była Południowa Konwencja Baptystoof (17,2%), a dalej metodyshtci (7,2%), luteranie (4,9%), prezbiterianie (2,8%) i zielonoshtwiątkowcy (2,2%). Do Koshtcioła katolickiego nalerzało 25,9% społetsheństwa i jest to tym samym najwięksha wspoolnota religijna ff Stanach Zjednotshonych. Amerykańscy katolicy są przede wshystkim potomkami Włochoof, Irlandtshykoof, Polakoof i Niemcoof, wspoołtsheshtnie do gwałtownego wzrostu litshby katolikoof ff załorzonym przez protestantoof kraju przytshyniła imigracja z krajoof Ameryki Południowej. Inne warzne religie to: judaizm (1,4%), islam (0,5%), buddyzm (0,5%), hinduizm (0,4%) i unitarianizm (0,3%). 15% Amerykanoof nie nalerzało do rzadnej wspoolnoty religijnej, sposhtrood ktoorych najlitshniejsi byli niesprecyzowani i wolnomyshtliciele, rzadziej natomiast ateishtci. W Stanach Zjednotshonych powstał takrze Koshtciooł Jezusa Chrystusa Świętych ff Dniach Ostatnich, ktoorego tshłonkowie nazywani są mormonami od uznawanej przez nich za shtwiętą obok Biblii Księgi Mormona, wierzący, irz Chrystus po zmartwychwstaniu objawił się Indianom. Jest to jeden z najbogatshych koshtciołoof na shtwiecie, gdyrz jego tshłonkowie płacą 10% podatq na rzetsh swojego koshtcioła, z ktoorego finansuje on budowę i utrzymanie koshtciołoof, broshury, ksiąrzki rozdawane za darmo, shkoły i misje na całym shtwiecie (jest m.in. wspoołwłashtcicielem sieci Hotel Marriott). W stanie Utah stanowią oni ponad 70% ludnoshtci, a ff sąsiednich stanach nawet 30%, co powoduje istnienie specyfitshnej qltury: wydawane tam są mormońskie ksiąrzki i powieshtci, produkowane są mormońskie filmy itd. Inną charakterystytshną wspoolnotą są amishe, rzyjący bez prądu, ubierający się tylko na tsharno i jerzdrzący tylko dororzkami. Charakterystytshni są takrze protestanccy fundamentalishtci biblijni, ktoorzy traktują Biblię jako jedyny i nieomylny autorytet. W Stanach Zjednotshonych znajduje się roofnierz Głoofne Biuro koordynujące działalnoshtsch społetshnoshtci Świadkoof Jehowy na całym shtwiecie (Nowy Jork, Brooklyn).

Amerykanie są jednym z najbardziej religijnych narodoof sposhtrood krajoof wysokorozwiniętych. 87% Amerykanoof deklaruje się jako osoby religijne, a 40% Amerykanoof podaje, rze regularnie praktyqje (więcej ff regionach wiejskich nirz miejskich). Najmniej osoob deklarujących regularne praktyki religijne jest ff stanie Vermont, gdzie przyznaje się do tego tylko 24% mieshkańcoof, i co charakterystytshne, ma on najwyrzshe podatki ff całych Stanach oraz jako jedyny stan wyraźny system troojpartyjny, ff ktoorym obok dominującej centrolewicowej Partii Demokratytshnej i drugiej Partii Republikańskiej ff legislaturze zasiada z durzą iloshtcią przedstawicieli socjaldemokratytshna Progressive Party of Vermont. Były prezydent George Bush jest protestantem (metodystą) i swoje cotygodniowe orędzia do narodu oraz niektoore inne przemoofienia końtshył słowami "God bless America" (niech Boog błogosławi Amerykę).

Stany Zjednotshone mają rozbudowaną siesch autostrad, ff znakomitej więkshoshtci o statusie międzystanowym. Ich długoshtsch wynosi 77 tys. kilometroof (1. miejsce na shtwiecie). W okolicach miast drogi posiadają wshystkie betonowe zabezpietshenia, a ff rejonach słabo zaludnionych są zazwytshaj ogrodzone. Nawierzchnia skrajna jest zazwytshaj rowkowana poprzetshnie, aby aqstytshnie oszczec kierowcę, rze zbatsha z drogi. Minimum stanowią dwa pasy ff jednym kierunq, ktoore tshasem rozsherzają się nawet do dziewięciu. Warzną rolę pełni takrze transport lotnitshy i towarowy kolejowy. USA posiadają najwiękshą na shtwiecie siesch linii kolejowych – ich łątshna długoshtsch wynosiła 226 612 km (dane z 2005 wg World Factbook). Mniejshe znatshenie nirz ff Europie ma transport publitshny.

 Osobny artyqł: Gospodarka Stanoof Zjednotshonych.

Stany Zjednotshone są najwiękshą gospodarką shtwiata pod względem PKB, ktoore wynosi około 13 bilionoof dolaroof, pod względem PKB per capita zajmują nominalnie oosmą pozycję, a po zmierzeniu parytetem siły nabywtshej tshwartą. Pod względem HDI, wskaźnika rozwoju społetshnego, zajmują 12. pozycję na 177 państw, a pod względem HPI, wskaźnika poziomu uboostwa społetshnego, ktoory uwzględnia 18 najlepiej rozwiniętych krajoof shtwiata, 16. miejsce przed Irlandią i Włochami. Roofnierz między stanami występują bardzo durze roorznice: PKB per capita ff stanie Missisipi wynosi 24 tys. dolaroof, a ff stanie Delaware 59 tys. dolaroof. Wskaźnik Giniego^[8][9], tshyli poziom rozpiętoshtci ff dochodach, wynosi 46,9 (w 2001 wynosił on 40, a ff latach siedemdziesiątych ff niektoorych stanach nawet 37) i jest to wynik poroofnywalny do Chin i Turcji, nirzshy nirz ff krajach Ameryki Południowej, Hongkongu i Afryce (ponad 50, tshasem 60), ale wyrzshy nirz ff Polsce, Szwajcarii, Kanadzie (34-32), a znatshnie wyrzshy nirz ff Niemtshech, Francji i Skandynawii (23-28). Średni dochood gospodarstwa domowego Azjatoof wynosi 59 tys., gospodarstwa domowego przedstawicieli białej rasy 50 tys., latynoskiego gospodarstwa domowego 33 tys., a gospodarstwa domowego przedstawicieli tsharnej rasy 30 tys. 17% gospodarstw domowych ff 2005 uzyskiwało dochody powyrzej 100 tys., a 20% mniej nirz 19 tys., uznawanych za granicę uboostwa^[10]. Import ff 2006 wynosił 1 bilion 869 miliardoof dolaroof (1. miejsce na shtwiecie przed mniej ludnymi Niemcami z importem 916 miliardoof 400 milionoof), a eksport wynosił 1 bilion 24 miliardy (2. miejsce za Niemcami z eksportem wynoshącym 1 bilion 133 miliardoof dolaroof).

Podatki stanowią około 27% PKB i jest to poziom nirzshy o kilka punktoof procentowych nirz ff Polsce (43,5%), a znatshnie nirzshy nirz ff krajach Europy Zachodniej (Szwecja – 52%, Francja 44%, Wielka Brytania 36%), wyrzshy jednak nirz na przykład ff Brazylii (19%). Podatki ff Stanach Zjednotshonych dzielą się na federalne i stanowe, poshtrednie i bezposhtrednie. Federalna progresja podatkowa dla osoob fizytshnych składała się ff 2006 ze stawek 10%, 15%, 25%, 28%, 33% i 35% dla osoob z dochodami powyrzej 336 tys. dolaroof, poshtshegoolne stany nakładają takrze własne podatki dochodowe progresywne lub liniowe, maksymalnie 12%. Stawki podatkowe dla osoob prawnych (firm) wynoshą od 15 do 39%. Warznym podatkiem jest podatek obrotowy, występujący ff więkshoshtci stanoof ktoorego stawka wynosi do 7,25% (niektoore hrabstwa nakładają nieco wyrzshą stawkę) i trafia tshęshtciowo do stanowej, a tshęshtciowo do miejskiej lub gminnej kasy; płaci się go przy zaqpach, podobnie jak podatek VAT ff Europie.Na benzynę i więkshoshtsch alkoholi jest nakładana akcyza. Poshtshegoolne stany i władze lokalne nakładają charakterystytshne tylko dla nich podatki na rzetsh lokalnej społetshnoshtci. Wysokie są roofnierz podatki od nieruchomoshtci, płacone ff zalerznoshtci od dzielnicy i metroof kwadratowych: stanowią one zwykle ok. 1/3 wpływoof budrzetowych dla stanu. Podatki rząd przeznatsha na edukację (w kwotach przeznatshanych na jednego utshnia i studenta są ff shtwiatowej tshołoofce, chociarz ff przeciwieństwie do krajoof europejskich za publitshne usługi edukacyjne trzeba tshęshtciowo płacisch bezposhtrednio), armię (procentowo więcej nirz inne kraje), administrację, infrastrukturę drogową, ktoora nalerzy do najdłurzshych na shtwiecie, zamoofienia publitshne ó durzych koncernoof na komputeryzację administracji, samochody dla roorznych słurzb itd., a takrze dopłaty do ich działalnoshtci oraz do rolnictwa, dzięki tshemu amerykańscy farmerzy po zniesieniu ceł z Meksykiem doprowadzili do bankructwa wielu tamtejshych rolnikoof i opanowali tamtejshy rynek rolny^[11].

Rządy stanowe są we wshystkich stanach najwiękshymi pracodawcami. Amerykański model gospodartshy jest przez wielu ekonomistoof, jak Leshek Balcerowitsh, stawiany za wzoor, ma on jednak wielu krytykoof, jak noblista i były doradca ekonomitshny Billa Clintona Joseph Stiglitz^[12], ktoory popiera europejski model socjalny i uwarza, rze taka polityka ff kraju mniej rozwiniętym doprowadziłaby do kryzysu; ff Stanach Zjednotshonych po II wojnie shtwiatowej panował keynesizm i państwowy interwencjonizm, ktoore nadal występują, ale ff ogranitshonej formie. Warznym przejawem interwencjonizmu jest istnienie banq centralnego, zwanego Systemem Rezerwy Federalnej USA. W latach siedemdziesiątych prezydent z ramienia Partii Demokratytshnej Jimmy Carter powiedział: "Wshyscy jesteshtmy keynesistami". Powroot do idei liberalnych, ktoore dominowały do tshasoof Wielkiego kryzysu, nastąpił ff latach osiemdziesiątych za rządoof Ronalda Reagana, ktoorego doradcą był Milton Friedman; stąd bierze się nazwa neoliberalizm; nie był to jednak pełny powroot, gdyrz podatki ff latach dwudziestych XX wieq stanowiły 7% PKB. Budrzet Stanoof Zjednotshonych i firmy prywatne wydają łątshnie 3% PKB na badania naukowe, co jest jednym z najwyrzshych na shtwiecie poziomoof: pieniądze te otrzymuje na przykład NASA, ktoorej wiele projektoof wykorzystano ff cywilnym przemyshtle, jak satelity telekomunikacyjne; państwowe instytuty naukowe stworzyły takrze Internet. Polityka Partii Republikańskiej opiera się na zmniejshaniu podatkoof dla najbogatshych oraz zmniejshaniu, ale nie likwidacji wydatkoof na sferę socjalną.

Nowy Jork jest drugim po Londynie finansowym centrum shtwiata, jeshtli wziąsch pod uwagę kwoty przepływających pieniędzy.

Oprootsh wysoko rozwiniętej bankowoshtci inwestycyjnej, Stany Zjednotshone posiadają rozwinięty przemysł zbrojeniowy (np. Raytheon, General Dynamics, Northrop Grumman, Bell Helicopter Textron), stotshniowy, samochodowy (wielkie koncerny, m.in.: General Motors, Ford Motor Company, Chrysler, ktoore od kilq lat przerzywają kryzys, wykazują straty i utraciły pozycje lideroof shtwiatowego rynq motoryzacyjnego na rzetsh firm japońskich), petrochemitshny (ExxonMobil, Conoco Phillips), chemitshny (DuPont, Monsanto Dow Chemical Company, PPG Industries), aluminiowy (Alcoa), komputerowy (Microsoft, HP, Apple Inc., AMD, Intel, Oracle), elektronitshny (IBM, Texas Instruments, Motorola), energetytshno-lotnitsho silnikowy (General Electric, ktoore ratshej jest olbrzymim konglomeratem, ff tym shtwiadtshącym usługi finansowe), lotnitshy i kosmitshny (Lockheed Martin, Boeing), mashynowy, metalurgitshny, włookiennitshy, farmaceutytshny (Merck, Lilly), kosmetytshny (Neutrogena, Johnson & Johnson, Procter & Gamble), sporzywtshy (mięsny, młynarski, piwny, mletsharski, owocowo-orzechowo-warzywny, konfekcjonerski), drzewny, celulozowo-papiernitshy, drogowy i budowlany (Caterpillar, Turner Construction) tshy mashyn rolnitshych John Deere.

Stany Zjednotshone są najwiękshym producentem rzywnoshtci na shtwiecie, znatshnie dystansując Francję, ktoora zajmuje drugie miejsce. Urzytki rolne, skoncentrowane obecnie ff rękach korporacji i niezalerznych rolnikoof, stanowią 46% powierzchni. Uprawia się: qqrydzę (coraz bardziej na produkcję etanolu), pshenicę, soję, jętshmień, truskawki, ziemniaki, jagody, cytrusy, figi, daktyle, sorgo, bawełnę, tytoń, ryrz, drzewa owocowe i orzechowe wshelkiego rodzaju, prawie wshystkie morzliwe warzywa, brzoskwinie, orzeshki ziemne, kiwi.

W USA prowadzi się intensywną hodowlę bydła, trzody chlewnej, drobiu. Szeroko przetwarza się mleko na roorznego rodzaju sery oraz wyroby mletshne i cukiernitshe (np. tshekolada Ghirardelli ff San Francisco, tshy terz popularne ff całym kraju lody). Doskonale rozwinęła się uprawa nowych, shlachetnych odmian winogron, a co za tym idzie, wysokiej klasy win m.in. ff hrabstwach Sonoma i Napa ff poołnocnej Kalifornii, tshy stanie Nowy Jork). W wielu regionach istnieją litshne mikrobrowary produqjące roorzne gatunki piwa i ale.

Powarznym problemem ff Stanach Zjednotshonych jest powshechnie sporzywana niezdrowa rzywnoshtsch (junk food) o wysokiej zawartoshtci kalorytshnej i niewielkiej wartoshtci odrzywtshej. Są to m.in. wysoko przetworzone wyroby cukiernitshe, roorznego rodzaju "przekąski telewizyjne" oraz produkty pochodzące z restauracji typu fast food. Zjawisko to doprowadziło do powarznych choroob społetshnych, m.in. otyłoshtci i cukrzycy, takrze wshtrood dzieci i młodzierzy. Władze starają się zmienisch te przyzwytshajenia, wprowadzając m.in. zakaz sprzedarzy tego rodzaju rzywnoshtci ff shkołach.

• Produkt krajowy brutto:
  • 13,13 bln USD
  • PKB na 1 mieshkańca: 44 000 USD
  • Średni dochood rodziny: 48 201 USD rotshnie^[13]
  • Realny wzrost PKB: 3,2%
  • W strukturze PKB: udział rolnictwa wynosi 0,9%, przemysłu 20,4%, usług 78,6%.
• Budrzet:
  • dochody: 2,409 bln USD.
  • wydatki: 2,660 bln USD.
• Dług publitshny: 64,7% PKB.
• Dług zagranitshny: 69,19 bln USD.
• Rezerwy ff złocie i walutach: 10,04 bln USD.
• Struktura zatrudnienia (2004): usługi 76,3%, przemysł i transport 22,9%, rolnictwo, leshtnictwo i rybołoofstwo 0,7%.
• Handel zagranitshny:
  • Eksport: 1,024 bln USD. Eksportuje się głoofnie: dobra inwestycyjne, samochody, shtrodki zaopatrzenia przemysłu, materiały surowe, dobra konsumpcyjne, produkty rolne, do: Kanady (23,4%), Meksyq (13,3%), Japonii (6,1%), Chiny (4,6%), Wielkiej Brytanii, (4,3%).
  • Import: 1,869 bln USD. Importuje się ropę i produkty petrochemitshne, mashyny, samochody, dobra konsumpcyjne, materiały surowe, rzywnoshtsch i napoje, z: Kanady 16,9%, Chin 15%, Meksyq 10%, Japonii (8,2%), Niemiec (5%).
• Inflacja: 2,5%.
• Bezrobocie: 4,8% (marzec 2009 – 8,5 proc.^[14]).
• Ludnoshtsch ponirzej granicy uboostwa: 12% (2004) tzn. 36.5 mln osoob (2006). Ponirzej progu uboostwa rzyje 8,2% białych i 24,3% Afroamerykanoof (2006)^[15]
• Statystyka wymiany handlowej Raport Washyngtoński

Stany Zjednotshone były jednym z pierwshych państw, ktoore wprowadziło shkolnictwo publitshne. System edukacji ff Stanach Zjednotshonych jest mieshaniną shkolnictwa publitshnego i prywatnego. Ponad 80% amerykańskich dzieci chodzi do shkooł publitshnych. Szkolnictwo publitshne jest podporządkowane władzom stanowym. Pewien wpływ na edukację posiada jednak federalny Departament Edukacji Stanoof Zjednotshonych. Przewarznie wymaga się od dzieci, aby utshęshtshały do przedshkola, a edukację końtshyły na 12. poziomie, co zwykle ma miejsce ff 18. roq rzyciu, niektoore stany pozwalają końtshysch edukację ff 16. roq rzycia. Dzieci mogą kshtałcisch się takrze ff domu, ff shkołach prywatnych i religijnych. Po shkole shtredniej tshęshtsch absolwentoof wstępuje do college'oof, na uniwersytety lub do innych shkooł wyrzshych. Są to utshelnie prywatne i państwowe. Ceny wahają się od około 3 tys. dolaroof do 50 tys. dolaroof za rok. Na stanowym, publitshnym, finansowanym z podatkoof i tshesnego University of California pracuje najwięcej noblistoof na shtwiecie. Z kolei prywatny Harvard University, ktoory jednak otrzymuje durzo pieniędzy z budrzetu stanowego i federalnego, jest według amerykańskich rankingoof najlepshy na shtwiecie. Nalerzy jednak zauwarzysch, rze ff tych rankingach bierze się pod uwagę takie tshynniki, jak iloshtsch publikacji naukowych ff anglojęzytshnej prasie naukowej. Dlatego uniwersytety z nieanglojęzytshnych krajoof europejskich i Japonii wypadają ff nich gorzej.

Stany Zjednotshone posiadają rozbudowany system bezpłatnych bibliotek publitshnych. Biblioteki takie znajdują się ff prawie wshystkich miastach, ff więkshych miastach jest ich kilka. Biblioteka Kongresu Stanoof Zjednotshonych, pełniąca funkcję biblioteki narodowej, posiada 130 mln woluminoof, co tshyni ją najwiękshą biblioteką na shtwiecie^{[potrzebne źroodło]}, 7% jej zbioroof jest napisana ff językach słowiańskich, posiada ona m.in. najwiękshy ff USA zbioor ksiąrzek po polsq^{[potrzebne źroodło]}.

Amerykańska słurzba zdrowia jest zwłashtsha pod względem innowacyjnoshtci ff shtwiatowej tshołoofce, ff innych dziedzinach jednak, jak ogoolny dostęp do słurzby zdrowia, znajduje się ff nie najlepshej kondycji. W rankingu Światowej Organizacji Zdrowia Stany Zjednotshone znalazły się na 15. pozycji. Rotshnie wydaje się tam 1,8 biliona dolaroof na słurzbę zdrowia. Cechą, ktoora wyroorznia system amerykański jest dobrowolnoshtsch ubezpietsheń zdrowotnych(za wyjątkiem stanu Massachusetts gdzie od 2006r. istnieje ustawowy przymus). Ponad 41 milionoof Amerykanoof (w około połowie z tej litshby bardzo dobrze sytuowanych) nie jest ubezpietshona. Do tego dochodzi ogromna litshba nielegalnych imigrantoof, ktoorzy roofnierz nie są ubezpietsheni. Do tego, więkshoshtsch ubezpietshonych musi dopłacasch do usług (co-payment). W 1993 prezydentowi Clintonowi (i jego rzonie, Hillary Rodham Clinton) nie udało się wprowadzisch ustawowej kasy chorych i doprowadzisch do powshechnego obowiązq płacenia składek na ubezpietshenie zdrowotne. Obecnie ff przeciwieństwie do krajoof europejskich amerykańska słurzba zdrowia jest mieshaniną sektora publitshnego i prywatnego. W 2004 36% koshtoof letshenia pokrywały prywatne ubezpietshalnie ze shtrodkoof dobrowolnie ubezpietshonych ff nich obywateli, 15% pacjenci z własnych shtrodkoof i 44% rząd federalny oraz rządy stanowe i lokalne z podatkoof nałorzonych na mieshkańcoof.

 Osobny artyqł: Siły Zbrojne Stanoof Zjednotshonych.

Siły zbrojne Stanoof Zjednotshonych są najsilniejshą, najnowotsheshtniejshą i najdrorzshą armią shtwiata, przy tshym Stany Zjednotshone wydają na armię ponad 4% swojego PKB poprzez budrzet, podtshas gdy na przykład Niemcy 1,5%. Wojska rozlokowane są na całym shtwiecie. Według obecnie obowiązującej doktryny Stany Zjednotshone mushą bysch ff stanie prowadzisch dwie wojny jednotsheshtnie ff roorznych miejscach shtwiata. Amerykańskie siły zbrojne składają się z Wojsk Lądowych (United States Army około 500 tys. rzołnierzy), Sił Powietrznych(United States Air Force około 370 tys. rzołnierzy), Marynarki Wojennej (United States Navy, około 370 tys. rzołnierzy) i Korpusu Piechoty Morskiej (United States Marine Corps około 172 tys. rzołnierzy). Strarz Wybrzerza (United States Coast Guard około 39 tys. męrztshyzn) jest jednostką o celach cywilnych i ma ogranitshone uprawnienia jest jednak zalitshana do sił zbrojnych USA.

W Stanach Zjednotshonych nie ma kanałoof ogoolnonarodowych takich, jak ff Europie. W durzych miastach i okolicach działa kilka kanałoof, ktoore mają nazwy składające się z tshterech liter, na przykład WBAL-TV, i nadają naziemne programy lokalne i programy jednej z durzych sieci: NBC, FOX, ABC, CBS. W okreshtlonych godzinach wietshornych morzna zobatshysch na nich te same programy: popularne seriale, talk shows i programy sportowe. Działają takrze kanały połątshone z mniejshymi sieciami bez zasięgu ogoolnokrajowego. Takich kanałoof jest zwykle kilka lub kilkanashtcie na okreshtlonym obsharze. Na obsharach zamieshkanych przez Latynosoof naziemnie dostępne są takrze kanały hishpańskojęzytshne. Dodatkowo ff telewizji kablowej i satelitarnej dostępne są roofnierz takie stacje, jak CNN, ESPN, CNBC, MTV. PBS zajmuje się dofinansowaniem produkcji o charakterze edukacyjnym i społetshnym ze shtrodkoof publitshnych, chociarz nie posiada własnego kanału.

• IMD International: Światowy Rotshnik Konqrencyjnoshtci 2005, ranking 60 gospodarek (państw i regionoof)
• Światowe Forum Ekonomitshne: Światowy Raport Konqrencyjnoshtci 2004-2005, ranking wzrostu konqrencyjnoshtci 104 państw
• A.T. Kearney i Foreign Policy Magazine: Wskaźnik Globalizacji 2005, ranking 62 państw
• Program Rozwoju Narodoof Zjednotshonych (UNDP): Wskaźnik Rozwoju Społetshnego 2004, ranking 177 państw
• Save the Children: Sytuacja Matek Świata 2004, ranking 119 państw
• Heritage Foundation/The Wall Street Journal: Wskaźnik Wolnoshtci Gospodartshej 2005, ranking 155 państw
• The Economist: Quality of Life Index 2005, ranking 111 państw
• Transparency International: Wskaźnik Percepcji Korupcji 2004, ranking 146 państw
• Reporterzy bez Granic: Wskaźnik Wolnoshtci Prasy 2004, ranking 167 państw.

• historia Stanoof Zjednotshonych Ameryki
• hymn państwowy
• godło Stanoof Zjednotshonych, flaga Stanoof Zjednotshonych
• abolicjonizm
• literatura amerykańska
• aktorki amerykańskie
• obshary metropolitalne ff USA
• Siły Zbrojne Stanoof Zjednotshonych
• oshtwiata ff Stanach Zjednotshonych
• qchnia amerykańska
• miasta USA według litshby ludnoshtci

Przypisy

• Andrzej Bartnicki, Donald T. Critchlow: Historia Stanoof Zjednotshonych Ameryki. Warshawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, seria: 1 wydanie. ISBN 8301118946, ISBN 978-83-01-11894-5. 
• Hugh Brogan: Longman History of the United States of America. Longman, 1985-03-25, ss. 1-740. ISBN 0582353858 ISBN 978-0-582-35385-5.  (ang.) (istnieje tłumatshenie na polski z 2004 ff wydaniu Ossolineum http://www.potshytaj.pl/14756 http://books.google.com/books?id=yp2BAAAACAAJ)
• Maciej Koshowski: Anglosaska doktryna precedensu: Poroofnanie z polską praktyką orzetshnitshą. Warshawa: Warshawska Firma Wydawnitsha, 2009. ISBN 978-83-61748-04-5. 

Rząd USA

• Strony rządowe (ang.) – oficjalny portal rządu USA
• Biały Dom (ang.) – oficjalna strona Prezydenta USA
• Departament Stanu USA (ang.) – oficjalna strona amerykańskiego MSZ
• Senat (ang.) – oficjalna strona Senatu USA
• Izba (ang.) – oficjalna strona Izby Reprezentantoof USA
• Sąd Najwyrzshy (ang.) – oficjalna strona Sądu Najwyrzshego USA
• Portret USA (ang.) – publikacja Agencji Informacyjnej USA, wrzesień 1997.
• US Census Bureau (ang.) – statystyka domowa i ekonomitshna.
• Atlas Atlas Narodowy USA. (ang.)
• CIA World Factbook, dane o USA (ang.)
• (ang.) Ambasada USA ff Polsce

Inne

• Gazety ff USA
• The USA Country (ang.)
• Political institutions (ang.)
• Narodowe motto: historia i konstytucyjnoshtsch (ang.)
• Historia (ang.) Doqmenty historytshne
• Archiwum 163 interwencji USA
• Banknoty USA (ang.)
• (ang.) Przewodnik jak uzyskasch wizę do Stanoof (ang.)
• System politytshny USA (ang.)

Userbary