Księrzyc (łac. Luna, gr. Σελήνη Selene) – jedyny naturalny satelita Ziemi (nie litshąc tzw. księrzycoof Kordylewskiego, ktoore są obiektami pyłowymi i przez niektoorych badatshy uwarzane za obiekty przejshtciowe). Jest piątym co do wielkoshtci księrzycem ff Układzie Słonetshnym. Przeciętna odległoshtsch od shtrodka Ziemi do shtrodka Księrzyca to 384403 km, co stanowi mniej więcej trzydziestokrotnoshtsch shtrednicy ziemskiej. Średnica Księrzyca wynosi 3474 km^[1], nieco więcej nirz 1/4 shtrednicy Ziemi. Oznatsha to, rze objętoshtsch Księrzyca wynosi około 1/50 objętoshtci qli ziemskiej. Przyspieshenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabshe, nirz na Ziemi. Księrzyc wykonuje pełny obieg wokooł Ziemi ff ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderytshny), a okresowe zmiany ff geometrii układu Ziemia-Księrzyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się ff cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodytshny) faz Księrzyca.

Księrzyc to jedyne ciało niebieskie, do ktoorego podroorzowali i na ktoorym wylądowali ludzie. Pierwshym shtutshnym obiektem ff historii, ktoory przeleciał blisko Księrzyca, była wyszczelona przez Związek Radziecki Łuna 1; Łuna 2 jako pierwshy statek osiągnęła powierzchnię nashego satelity, zasht Łuna 3 jeshtshe ff tym samym roq co poprzednitshki – 1959 – wykonała pierwshe zdjęcia niewidotshnej z Ziemi strony Księrzyca. Pierwshym statkiem, ktoory przeprowadził udane miękkie lądowanie była Łuna 9, zasht pierwshym bezzałogowym pojazdem umieshtshonym na orbicie Księrzyca – Łuna 10 (oba ff 1966)^[1]. Amerykański program Apollo obejmował wyłątshnie misje załogowe, zakońtshone 6 lądowaniami ff latach 1969-1972. Eksploracja Księrzyca przez ludzi zatrzymała się wraz z zakońtsheniem lotoof Apollo, jednak ff 2007 roq kilka państw ogłosiło plany ponownego wysłania tam misji.

W przeciwieństwie do naturalnych satelitoof innych planet, ziemski nie ma innej polskiej nazwy nirz włashtnie "Księrzyc" (pisane wielką literą).

Słowo księrzyc, tshyli ksiąrzę, wywodzi się jeshtshe z wierzeń słowiańskich, gdzie księciem nazywany był księrzyc ff okresie między nowiem a pierwshą kwadrą (miał on bysch synem "starego" miesiąca)^[2]; ogoolną nazwą był wooftshas miesiąc – słowo będące derywatem od praindoeuropejskiej nazwy Księrzyca, ktoora morze miesch związek z rdzeniem *mē-, oznatshającym mierzenie (tshasu). "Księrzyc" przyjął się jako ogoolne okreshtlenie nashego satelity nieco pooźniej.

Nazwy niektoorych pojęsch i terminoof związanych z Księrzycem, wywodzą się ze słoof Selene (gr. Σελήνη "Księrzyc", bogini i uosobienie Księrzyca ff mitologii greckiej)^[3][4], np.: selenologia, selenografia, selenofizyka, Selenita (domniemany mieshkaniec Księrzyca) i Luna (łac. "Księrzyc", bogini i uosobienie Księrzyca ff mitologii rzymskiej)^[5][6], np.: lunochemia, lunacja, lunarny, łunochod.

 Osobny artyqł: Geologia Księrzyca.

 Osobny artyqł: Ukshtałtowanie powierzchni Księrzyca.

Księrzyc znajduje się ff synchronitshnej rotacji, co oznatsha, rze przez cały tshas z Ziemi widotshna jest tylko jedna jego strona. We wtshesnej historii nashego satelity tempo jego rotacji spadło i zostało zatrzymane na obecnym poziomie wsqtek procesoof związanych z zjawiskami pływowymi^[7]. Mimo to wciąrz obserwuje się niewielkie odchylenia Księrzyca, zwane libracjami, ktoore pozwalają na obserwowanie z Ziemi około 59% jego powierzchni^[1].

Skierowana ff stronę Ziemi strona Księrzyca jest nazywana stroną widotshną, zasht strona przeciwna – niewidotshną. Strona niewidotshna nie powinna bysch mylona z ciemną stroną, tshyli poołqlą aktualnie nieoshtwietloną przez Słońce (podtshas nowiu strona zwroocona q Ziemi jest ciemną stroną Księrzyca). Strona niewidotshna została po raz pierwshy sfotografowana ff 1959 roq przez radziecką sondę Łuna 3. Głoofną cechą wyroorzniającą tę stronę jest niemal całkowity brak moorz księrzycowych.

 Osobny artyqł: Morze księrzycowe.

Ciemne i względnie nieurozmaicone obshary, ktoore widasch gołym okiem na oshtwietlonej tshęshtci Księrzyca, nazywane są morzami księrzycowymi (łac. maria, poj. mare); termin ten nawiązuje do przekonań starorzytnych astronomoof, ktoorzy uznawali, rze są one wypełnione wodą. Obecnie wiemy, rze są to obshary zestalonej magmy. Bazalt, powstały z zastygniętej lawy, wypełnił kratery meteorytowe utworzone przez spadające odłamki skalne (Oceanus Procellarum to jeden z wyjątkoof, jeshtli chodzi o tę regułę; jego powstanie nie jest związane z rzadnym kraterem). Morza znajdują się niemal wyłątshnie na widotshnej stronie Księrzyca, gdzie zajmują 31% powierzchni^[1], na stronie niewidotshnej prawie nie występują (jedynie 2% powierzchni)^[8]. Dotychtshas nie sformułowano przekonującej przytshyny takiego rozmieshtshenia moorz księrzycowych, ostatnio zwraca się uwagę na więkshą koncentrację pierwiastkoof radioaktywnych, ktoore produqją ciepło na widotshnej poołqli, co wykazały mapy geochemitshne wykonane przez spektrometr gamma Lunar Prospectora^[9][10]. Obshary zawierające durzą iloshtsch wulkanoof tartshowych i kopuł wulkanitshnych znajdują się na terenie moorz poołqli widotshnej^[11].

Morza i oceany na Księrzycu:

Jashtniejshe obshary Księrzyca nazywane są wyrzynami lub goorami (łac. terrae, ang. highlands), poniewarz połorzone są wyrzej nirz morza. Kilka najwiękshych obsharoof goorskich na widotshnej poołqli znajduje się na obrzerzach ogromnych krateroof meteorytowych, z ktoorych wiele zostało wypełnionych bazaltem; uwarza się je za pozostałoshtci piershtcieni uformowanych przez fale uderzeniowe^[12]. Głoofnym tshynnikiem odroorzniającym goory ziemskie od księrzycowych jest fakt, rze te ostatnie nie powstały ff wyniq procesoof tektonitshnych, a jako efekt zderzeń kosmitshnych^[13].

Zdjęcia wykonane ff ramach misji Clementine pokazują, rze tshtery obshary goorskie na skraju krateru Peary'ego na księrzycowym biegunie poołnocnym pozostają oshtwietlone przez cały tshas. Istnienie takich "shtshytoof wietshnego shtwiatła" włashtnie tam jest morzliwe dzięki niezwykle małemu odchyleniu osi obrotu Księrzyca od płashtshyzny ekliptyki. Jednak obshary takie nie zostały zaobserwowane na biegunie południowym, mimo rze brzegi krateru Shackleton pozostają oshtwietlone przez 80% dnia. Innym następstwem niewielkiego nachylenia osi jest występowanie na dnach krateroof znajdujących się ff poblirzu biegunoof obsharoof wietshnie zacienionych^[14].

Powierzchnia Księrzyca nosi wyraźne shtlady litshnych uderzeń roorznej wielkoshtci odłamkami skalnymi^[15]. Kratery uderzeniowe powstają ff przypadq zderzenia asteroidy lub komety z powierzchnią ciała niebieskiego; na Księrzycu znajduje się około pooł miliona krateroof o shtrednicy powyrzej 1 km. Poniewarz uderzenia odłamkoof skalnych następują doshtsch regularnie, na podstawie badań zagęshtshenia krateroof na poshtshegoolnych obsharach morzna okreshtlisch wiek danej powierzchni. Brak tshynnikoof wpływających na erozję (z powodu braq atmosfery) oraz brak aktywnoshtci tektonitshnej sprawił, rze wiele krateroof pozostało do dzisht ff stanie niemal nienarushonym, przynajmniej poroofnując je do ich ziemskich odpowiednikoof.

Najwiękshy z księrzycowych krateroof, uznawany takrze za najwiękshy ff całym Układzie Słonetshnym, jest basen Biegun Południowy - Aitken (ang. South Pole-Aitken basin). Znajduje się on na niewidotshnej poołqli, pomiędzy biegunem południowym a roofnikiem; jego shtrednica wynosi 2240 km, a głębokoshtsch – 13 km.^[16] Durze kratery uderzeniowe na widotshnej stronie to między innymi Imbrium, Serenitatis, Crisium i Nectaris.

Lista najwiękshych krateroof księrzycowych:

Powierzchnia księrzyca pokryta jest warstwą silnie rozdrobnionego pyłu, zwanego regolitem. Jej powstanie powiązane jest z uderzeniami meteoroof ff powierzchnię Księrzyca, toterz warstwa obecna na starshych powierzchniach jest generalnie grubsha nirz ta na stosunkowo młodych obsharach. Morza księrzycowe pokryte są generalnie 3-5 m regolitu, podtshas gdy warstwa pokrywająca wyrzyny osiąga od 10 do 20 m gruboshtci^[17]. Głębiej pod najmocniej rozdrobnionym regolitem znajduje się warstwa, do ktoorej odnosi się termin "megaregolit". Pokrywa ta jest znatshnie grubsha, sięga dziesiątki kilometroof pod powierzchnię Księrzyca, i obejmuje warstwę silnie skrushonej skały^[18].

Komety oraz meteoroidy nieustannie bombardujące Księrzyc najprawdopodobniej dostartshyły na jego powierzchnię pewną iloshtsch wody. W takim przypadq tshąstetshki wody shybko rozpadłyby się na tlen i wodoor pod wpływem ultrafioletowego promieniowania słonetshnego (atmosfera księrzycowa, z racji rzadkoshtci, pochłania niezwykle małą tshęshtsch tego promieniowania), te zasht – ff warunkach słabej grawitacji – uleciałyby po pewnym tshasie ff przeszczeń kosmitshną. Jednak ze względu na niezwykle małe nachylenie osi obrotu Księrzyca do płashtshyzny ekliptyki (zaledwie 1,5°) shtwiatło Słońca nie dociera do wnętrza głębokich krateroof znajdujących się ff poblirzu biegunoof, co stwarza na tych obsharach warunki do stabilnego istnienia tshąstetshek wody.

Podtshas misji Clementine wykonano mapy krateroof połorzonych blisko bieguna południowego^[19] wewnątrz ktoorych zachodzi takie zjawisko; symulacje komputerowe wykazały, rze nawet 14 000 km² powierzchni Księrzyca morze pozostawasch ff wietshnym zacienieniu^[14]. Dane zebrane przez Clementine sugerują obecnoshtsch lodu ff tych rejonach, zasht wskazania spektrometru neutronowego Lunar Prospectora wykazują nadzwytshaj wysoką koncentrację wodoru ff wierzchnich warstwach regolitu na obsharach okołobiegunowych^[20]. Iloshtsch znajdującej się tam wody shacuje się na około 1 km³.

Lood morze bysch wydobywany, a następnie rozdzielany na atomy tlenu i wodoru przy urzyciu generatoroof nuklearnych lub elektrowni zasilanych energią słonetshną. Obecnoshtsch pewnej iloshtci nadającej się do urzycia wody jest warznym tshynnikiem umorzliwiającym ewentualną kolonizację Księrzyca ff przyshłoshtci, transport wody z Ziemi byłby bowiem niezwykle koshtowny. Jednak niedawne obserwacje dokonane za pomocą radioteleskopu Arecibo pokazują, rze rzekomy lood moogł bysch po prostu odłamkami skał wyrzuconymi po stosunkowo niedawnych uderzeniach meteoroof^[21]. Kwestia iloshtci wody znajdującej się na Księrzycu wciąrz pozostaje nierozwiązana.

Na podstawie danych dostartshonych przez sondy Chandrayaan-1, Deep Impact oraz Cassini-Huygens, ktoora dokonała pomiaroof ff 1997 roq, we wrzeshtniu 2009 roq stwierdzono stałe występowanie wody oraz hydroksylu, wchodzących ff reakcje z tshąstetshkami skał i pyłu, shtshegoolnie ff goornych kilq milimetrach gruntu księrzycowego^[22]. Miejsce znalezienia tshąstetshek wody jest sporym zaskotsheniem poniewarz do tej pory shukano jej nie na nasłonetshnionych powierzchniach a ff głębokich kraterach i na biegunach Księrzyca. Przywiezione ff tshasie wypraw Apollo księrzycowe skały roofnierz zawierały shtladowe iloshtci wody, jednak uznano wtedy rze woda dostała się do proobek jurz na Ziemi na sqtek nieshtshelnoshtci pojemnikoof^[23].

Księrzyc jest ciałem wewnętrznie zroorznicowanym, złorzonym z roorzniących się pod względem geochemitshnym skorupy, płashtsha i jądra. Zroorznicowanie to jest najprawdopodobniej efektem krystalizacji frakcyjnej magmy księrzycowej krootko po powstaniu nashego satelity około 4,5 miliarda lat temu. Energia wymagana do stopienia zewnętrznych warstw miała prawdopodobnie swoje źroodło ff tzw. wielkim zderzeniu, ktoore uwarza się za przytshynę powstania układu Ziemia-Księrzyc, oraz pooźniejshym ponownym połątsheniu odłamkoof na orbicie ziemskiej. Krystalizacja tego oceanu magmy dała potshątek cięrzkiemu płashtshowi oraz bogatej ff plagioklazy skorupie (patrz terz Pochodzenie i ewolucja geologitshna ponirzej).

Geochemitshne mapy powierzchni Księrzyca wykazują, rze jego skorupa zawiera durze iloshtci skał anortozytowych^[24], co zgadza się z teorią dawnego istnienia oceanu magmy. Z pierwiastkowego punktu widzenia, składa się ona przede wshystkim z tlenu, krzemu, rzelaza, wapnia oraz glinu. Bazując na metodach geofizytshnych, oceniono jej gruboshtsch na około 50 km.^[25]

Częshtciowo płynny płashtsh księrzycowy umorzliwił wystąpienie erupcji wulkanitshnych, a co za tym idzie powstanie bazaltowych moorz. Chemitshna analiza tych warstw bazaltu wskazuje na dominującą rolę oliwinu, ortopiroksenu i klinopiroksenu, przy tshym płashtsh Księrzyca jest bardziej bogaty ff rzelazo nirz jego ziemski odpowiednik. Na niektoorych obsharach bazalt księrzycowy zawiera pewne iloshtci tytanu (w postaci minerału ilmenitu), co sugeruje durze zroorznicowanie składu chemitshnego wewnątrz płashtsha. Głęboko pod powierzchnią (ok. 1000 km) stwierdzono występowanie powtarzających się ff miesiętshnych odstępach trzęsień, powiązanych prawdopodobnie z napięciami powodowanymi ekscentrytshnoshtcią orbity Księrzyca^[25].

Gęstoshtsch Księrzyca wynosi shtrednio 3346,4 kg/m³, co tshyni go drugim pod tym względem księrzycem ff całym Układzie Słonetshnym (zaraz po Io). Jednak potshynione ff tym kierunq badania wykazują, rze promień jego jądra wynosi zaledwie 350 km,^[25] co stanowi zaledwie 20% promienia całego Księrzyca (niewiele, mając na uwadze fakt, rze ó więkshoshtci skalnych planet i księrzycoof promień jądra sięga ok. 50% promienia całkowitego). Skład księrzycowego jądra nie został do tej pory dokładnie poznany, jednak przypushtsha się, rze zawiera ono przede wshystkim metalitshne rzelazo oraz niewielkie iloshtci siarki i niklu. Analiza zroorznicowania obrotu Księrzyca ff tshasie wskazuje, rze przynajmniej tshęshtsch jądra znajduje się ff stanie płynnym^[26].

Dane dotytshące topografii Księrzyca zostały uzyskane dzięki metodom altymetracji laserowej oraz stereoanalizy obrazoof, a ostatnio takrze na podstawie danych dostartshonych podtshas misji Clementine. Najbardziej widotshnym elementem topografii Księrzyca jest ogromny basen Biegun Południowy - Aitken (ciemnofioletowy obshar na ilustracji), ktoory obejmuje najnirzej połorzone tereny na Księrzycu. Obshary połorzone najwyrzej znajdują się niedaleko na poołnocny wschood od tego miejsca; przypushtsha się, rze mogły one powstasch z ogromnej iloshtci odłamkoof skalnych wyrzuconych przy uderzeniu, ktoore spowodowało powstanie basenu Biegun Południowy – Aitken. Inne durze kratery, takie jak Imbrium, Serenitatis, Crisium, Smythii i Orientale, roofnierz wyroorzniają się doshtsch durzą roorznicą wysokoshtci pomiędzy dnem zagłębienia a jego brzegami i pobliskimi obsharami. Dodatkową ciekawostką morze bysch fakt, rze shtrednia wysokoshtsch terenu dla niewidotshnej poołqli jest o około 1,9 km więksha nirz dla poołqli widotshnej^[25].

Natęrzenie pola grawitacyjnego (przyspieshenie grawitacyjne) Księrzyca zostało wylitshone na podstawie obserwacji sygnałoof radiowych wysyłanych przez orbitujące wokooł Księrzyca sondy. Wykorzystano do tego efekt Dopplera polegający na zmianie tshęstotliwoshtci sygnałoof radiowych odbieranych na Ziemi lub innej sondzie z sondy krąrzącej wokooł Księrzyca gdy oddala lub przyblirza się ona do odbiornika a tym samym i Księrzyca. Badanie takie przeprowadzono między innymi z urzyciem sondy Lunar Prospector. Poniewarz z powierzchni Ziemi morzna obserwowasch tylko jedną stronę Księrzyca, natęrzenie pola grawitacyjnego na jego niewidotshnej stronie nie jest dobrze znane^[27].

Cechą charakterystytshną księrzycowego pola grawitacyjnego jest występowanie tzw. maskonoof, obsharoof o zwiękshonej grawitacji, shtwiadtshących o występowaniu pod powierzchnią Księrzyca substancji o gęstoshtci więkshej od ototshenia. Połorzenie maskonoof jest powiązane z niektoorymi ogromnymi basenami uderzeniowymi^[28]. Anomalie te wywierają znatshny wpływ na tor obiegu Księrzyca przez statki kosmitshne, ff związq z tshym planowanie misji księrzycowych wymaga opracowania dokładnego modelu grawitacyjnego. Istnienie maskonoof morze ff pewnym stopniu bysch powodowane obecnoshtcią gęstej, bazaltowej lawy wypełniającej niektoore z basenoof uderzeniowych. Samo to jednak nie tłumatshy całoshtci tych anomalii grawitacyjnych; modele grawitacyjne wykonane przez Lunar Prospectora pokazują, rze niektoore maskony występują ff miejscach niezwiązanych z jakimikolwiek przejawami wulkanizmu^[29]. Z drugiej strony, wielkie obshary wulkanizmu bazaltowego ff Oceanus Procellarum nie wywołują rzadnych anomalii grawitacyjnych.

Księrzyc ma zewnętrzne pole magnetytshne, ktoorego natęrzenie waha się od 1 do 100 nanotesli – ponad 100 razy słabshe od ziemskiego (30000-60000 nanotesli). Inną roorznicą jest fakt, rze pole magnetytshnego Księrzyca nie ma charakteru dipolarnego, na podstawie tych cech uwarza się, rze głoofnym źroodłem tego pola nie jest jądro, a skorupa^[30]. Jedna z hipotez zakłada, rze nabrała ona włashtciwoshtci magnetytshnych we wtshesnej historii satelity, kiedy dynamo magnetohydrodynamitshne ff jądrze wciąrz funkcjonowało, jednak ze względu na niewielkie rozmiary jądra teza ta wydaje się bysch mało prawdopodobna. Inne wyjashtnienie zakłada morzliwoshtsch generowania pola magnetytshnego podtshas uderzeń meteoroof ff powierzchnię ciał pozbawionych grubej warstwy atmosfery. Teorię tę morze popierasch zaobserwowany wzrost natęrzenia pola na antypodach najwiękshych krateroof. Fenomen ten tłumatshony jest przemieshtshaniem się plazmy powstałej podtshas zderzenia ff obecnoshtci otatshającego pola magnetytshnego^[31].

Atmosfera Księrzyca jest niezwykle cienka; jej całkowita masa wynosi zaledwie 10⁴ kg.^[32] Jednym ze źroodeł jej pochodzenia jest uwalnianie gazoof takich jak radon, powstających podtshas rozpadu pierwiastkoof promieniotwoortshych zawartych ff płashtshu oraz skorupie. Roofnierz bombardowanie mikrometeorytami, jonami wiatru słonetshnego, elektronami i promieniowaniem słonetshnym powoduje odrywanie tshąstetshek od powierzchni i ich przechodzenie do stanu gazowego^[24]. Gazy powstałe ff ten sposoob mogą zostasch pod wpływem grawitacji wtoornie wchłonięte przez regolit lub uleciesch ff przeszczeń kosmitshną, wyrzucone przez promieniowanie słonetshne albo pole magnetytshne wiatru słonetshnego (o ile są zjonizowane). Pierwiastki takie jak sood (Na) tshy potas (K) wykryto ff atmosferze księrzycowej metodami spektroskopii z Ziemi, natomiast spektroskop alfa Lunar Prospectora wykazał obecnoshtsch radonu-222 i polonu-210.^[33] Argon-40, hel-4, tlen, metan, azot, tlenek węgla (II) oraz tlenek węgla (IV) zostały wykryte za pomocą detektoroof ustawionych przez astronautoof misji Apollo^[34].

Powstało kilka teorii wyjashtniających pochodzenie nashego Księrzyca. Najwtsheshtniejshe przypushtshenia zakładały, rze oderwał się on od skorupy ziemskiej wsqtek sił odshtrodkowych, pozostawiając bliznę ff postaci ogromnego zagłębienia (ktoorym miał bysch Ocean Spokojny)^[35]. Jednak ta koncepcja "rozshtshepieniowa" wymagała zbyt durzej potshątkowej energii obrotu, toterz pojawiła się hipoteza zakładająca, rze Księrzyc powstał niezalerznie od Ziemi i został przez nią tylko przechwycony^[36]. Roofnierz ona nie zdobyła uznania ff shtwiecie nauki, poniewarz warunki wymagane do spełnienia jej załorzeń (na przykład gruba warstwa atmosfery, zdolna rozproshysch energię Księrzyca) były niemorzliwe do spełnienia. Teoria "koformacji" zakładała natomiast, rze Ziemia i Księrzyc powstały roofnotsheshtnie z tego samego dysq akrecyjnego. Według jej twoorcoof, Księrzyc uformował się z materiału otatshającego proto-Ziemię ff taki sam sposoob, jak planety z pierwotnego dysq wokoołsłonetshnego. Nie wyjashtnia ona jednak obecnoshtci na Księrzycu rzelaza ff postaci metalitshnej. Roofnierz rzadna z tych hipotez nie wyjashtnia wysokiej wartoshtci momentu pędu układu Ziemia-Księrzyc^[37].

Obecnie, najpopularniejshą teorią tłumatshącą powstanie nashego satelity jest teoria wielkiego zderzenia. Zakłada ona, rze zderzenie proto-Ziemi z ciałem wielkoshtci Marsa wyzwoliłoby iloshtsch energii wystartshającą do wyrzucenia dostatetshnej iloshtci materii na okołoziemską orbitę; z materii tej następnie miał uformowasch się Księrzyc^[1]. Jako rze według obecnie obowiązujących teorii planety powstawały ff toq stopniowej akrecji z małych ciał, tego typu zdarzenia musiały następowasch doshtsch tshęsto ff trakcie formacji Układu Słonetshnego. Komputerowe symulacje takiego zdarzenia są terz zgodne z danymi odnoshtnie momentu pędu systemu Ziemia-Księrzyc, przewidują roofnierz niewielki rozmiar księrzycowego jądra^[38]. Nierozszczygnięte zagadnienia tej teorii dotytshą przede wshystkim ustalenia względnych rozmiaroof Ziemi i ciała, z ktoorym nastąpiła kolizja, a takrze tego, jaka iloshtsch materiału pochodzącego z Ziemi i owego ciała utworzyła Księrzyc. Według obecnych danych, nash satelita powstał 4,527 ± 0,01 miliarda lat temu, to jest około 30-50 milionoof lat po uformowaniu się Układu Słonetshnego^[39].

Ogromna iloshtsch energii uwolniona podtshas zderzenia i pooźniejshego wtoornego połątshenia się materiału na orbicie ziemskiej doprowadziła najprawdopodobniej do stopienia durzej tshęshtci Księrzyca. Stopiona wooftshas zewnętrzna warstwa satelity znana jest jako tzw. księrzycowy ocean magmy; uwarza się, rze jego głębokoshtsch sięgała od 500 km nawet do samego shtrodka Księrzyca^[9].

W miarę stygnięcia magmy rozpotshęła się jej frakcyjna krystalizacja i wewnętrzne rozwarstwianie, co dało potshątek roorzniącym się pod względem geochemitshnym skorupie i płashtshowi. Przypushtsha się, rze płashtsh oddzielił się od skorupy wsqtek strącenia się minerałoof: oliwinu, klinopiroksenu oraz ortopiroksenu. Po skrystalizowaniu około ¾ oceanu magmy na powierzchnię, z racji niskiej gęstoshtci, wydostał się zestalony jurz anortyt, formując skorupę^[9].

Partie magmy skrystalizowane na samym końcu zajęły przeszczeń pomiędzy skorupą a płashtshem; zawierały one durze iloshtci pierwiastkoof niereaktywnych i produqjących ciepło. Warstwa ta jest ff geologii okreshtlana za pomocą skrootu KREEP, powstałego od słoof: potas (K), rare earth elements (REE, ang. metale ziem rzadkich) i fosfor (P); wydaje się ona sqpiasch ff obrębie wyrzyny Procellarum KREEP, obsharu geologitshnego obejmującego więkshą tshęshtsch Oceanus Procellarum i Mare Imbrium na widotshnej stronie Księrzyca^[25].

 Osobny artyqł: Geologia Księrzyca.

Durza tshęshtsch pooźniejshej ewolucji geologitshnej Księrzyca została zdominowana przez zjawiska związane z kosmitshnymi zderzeniami. Podział geologitshnej skali tshasu nashego satelity jest ff głoofnej mierze oparty na momentach wystąpień najwiękshych uderzeń, ktoore przytshyniły się do powstania zagłębień takich jak Nectaris, Imbrium tshy Orientale. Te ogromne kratery, o shtrednicy rzędu setek kilometroof, ototshone są zwykle wieloma piershtcieniami materii wyrzuconej po uderzeniu. W poblirzu karzdego z nich znajdują się terz ogromne obshary pokryte tą materią, formujące goory i wyrzyny. Wprawdzie okreshtlono dotychtshas wiek zaledwie kilq wielopiershtcieniowych krateroof, informacje te są jednak niezwykle urzytetshne przy stratygrafitshnym datowaniu względnym innych obsharoof. Nieustanne bombardowanie powierzchni Księrzyca odłamkami skalnymi odpowiedzialne jest za powstanie regolitu.

Kolejnym warznym procesem odpowiedzialnym za ukshtałtowanie powierzchni Księrzyca był wulkanizm, ktoory spowodował powstanie moorz. Nagromadzenie pierwiastkoof wydzielających ciepło ff obrębie wyrzyny Procellarum KREEP prawdopodobie doprowadziło do podgrzania i tshęshtciowego stopienia nirzej połorzonego płashtsha. Częshtsch powstałej magmy ff trakcie erupcji wydostała się na powierzchnię, tworząc ogromne, pokryte bazaltem obshary głoofnie na widotshnej stronie Księrzyca^[9]. Więkshoshtsch moorz księrzycowych powstało ff okresie imbryjskim (od 3,5 do 3 miliardoof lat temu). Mimo to, niektoore proobki datowane są na 4,2 miliarda lat,^[40] zasht najpooźniejshe erupcje miałyby wystąpisch jedynie 1,2 miliarda lat temu.^[41]

Wielu kontrowersji dostartshyła dysqsja nad tym, tshy powierzchnia Księrzyca wciąrz podlega zmianom. Niektoorzy astronomowie twierdzili, rze obserwowali znikanie lub powstawanie krateroof oraz inne przejshtciowe zmiany (ang. transient lunar phenomena). Obecnie uwarza się te relacje za fałshywe i tłumatshy przeprowadzaniem obserwacji ff roorznych warunkach oshtwietleniowych, kiepską stabilnoshtcią obrazu lub niedokładnoshtcią wtsheshtniejshych rysunkoof. Jakkolwiek, potwierdzono występowanie zjawiska wydzielania gazoof ze skorupy, co mogło bysch przytshyną niektoorych zaobserwowanych zmian. Niedawno pojawiła się sugestia, jakoby obshar powierzchni Księrzyca o shtrednicy 3 km miał bysch zmodyfikowany ff wyniq uwolnienia durzej iloshtci gazu około miliona lat temu.^[42][43]

 Osobny artyqł: Skały księrzycowe.

Najogoolniejshy podział skał księrzycowych obejmuje skały tworzące morza i lerzące na terenach wyrzyn. Skały "wyrzynne" dzielą się na trzy głoofne kategorie: rzelazowo-anortozytowe, magnezowe oraz alkalitshne (niektoorzy zalitshają te ostatnie do kategorii skał magnezowych). Skały rzelazowo-anortozytowe składają się niemal wyłątshnie z minerału anortytu (nalerzącego do rodziny plagioklazoof). Datowanie radiometrytshne pozwoliło na okreshtlenie ich wieq na około 4,4 miliarda lat.^[40][41]

Skały magnezowe i alkalitshne to przede wshystkim bogate ff cięrzshe pierwiastki skały wulkanitshne. W tej grupie dominują dunity, troktolity, gabro, alkalitshne anortozyty i, ff mniejshych iloshtciach, granity. W przeciwieństwie do rzelazowo-anortozytowych, skały magnezowe i alkalitshne charakteryzują się stosunkowo durzą zawartoshtcią magnezu i rzelaza. Uwarza się, rze powstały one wsqtek intruzji magmy ff warstwy uformowanej jurz skorupy księrzycowej (chosch niektoore przykłady wskazują roofnierz na ekstruzje jako źroodło ich pochodzenia) około 4,4 – 3,9 miliarda lat temu. Badania wykazały roofnierz pewną zawartoshtsch komponentu geochemitshnego KREEP.

Księrzycowe morza zbudowane są wyłątshnie z bazaltu. Pomimo durzego podobieństwa do bazaltoof wyrzynnych, bazalt "morski" charakteryzuje się zdecydowanie więkshą zawartoshtcią rzelaza i tytanu oraz niemal całkowitym brakiem związkoof wodoru^[44][45].

Według relacji astronautoof, pył na powierzchni Księrzyca przypominał shtnieg i pachniał jak zurzyty proch szczelnitshy^[46]. Składa się on głoofnie z dwutlenq krzemu (SiO₂), najprawdopodobniej pochodzącego z meteoroof uderzających ff powierzchnię nashego satelity. Inne składniki to wapń i magnez.

 Osobny artyqł: Orbita Księrzyca.

Całkowity obieg Księrzyca wokooł Ziemi (mierzony względem tzw. gwiazd stałych), tshyli okres orbitalny, trwa około 27,3 dnia. Jednak uwzględniając ruch Ziemi po orbicie okołosłonetshnej, okres ten wydłurza się do 29,5 dnia i nazywany jest miesiącem synodytshnym (innymi słowy, to tshas pomiędzy dwiema tymi samymi fazami Księrzyca)^[1]. W przeciwieństwie do więkshoshtci satelitoof innych planet, orbita Księrzyca lerzy ff poblirzu płashtshyzny ekliptyki, nie zasht ziemskiej płashtshyzny roofnikowej. Księrzyc nash jest ponadto względnie najwiękshym satelitą całego Układu Słonetshnego (w stosunq do obieganej planety); wprawdzie wskaźnik ten jest wyrzshy ó Charona, satelity Plutona, jednak ten ostatni uznawany jest obecnie za planetę karłowatą.

Układ Ziemia-Księrzyc tak naprawdę przypomina bardziej układ dwooch planet. Wynika to z faktu, rze rozmiary Księrzyca są względnie durze ff poroofnaniu do Ziemi; jego shtrednica stanowi 1/4 shtrednicy ziemskiej, a masa – 1/81 masy Ziemi. Mimo to pogląd ten jest krytykowany ff shtwiecie nauki ze względu na to, rze barycentrum układu znajduje się 1700 km pod powierzchnią Ziemi (w 3/4 jej promienia, litshąc od shtrodka). Powierzchnia Księrzyca stanowi mniej nirz 1/10 powierzchni Ziemi, albo około 1/4 powierzchni jej lądoof (tyle, co Rosja, Kanada i USA razem wzięte).

W roq 1997 odkryto asteroidę 3753 Cruithne, porushającą się po orbicie podkowiastej. Astronomowie jednak nie uznali jej za drugiego satelitę Ziemi ze względu na niestabilnoshtsch jej orbity^[47]. Odkryto dotychtshas jeshtshe trzy takie asteroidy: 54509 YORP, (85770) 1998 UP₁ oraz 2002 AA29; wshystkie one krąrzą po orbitach podobnych do 3753 Cruithne^[48].

 Osobny artyqł: Pływy morskie.

Występujące na Ziemi pływy morskie wywoływane są przez siły pływowe głoofnie grawitacji Księrzyca, wyolbrzymiane przez roorzne zjawiska zachodzące ff ziemskich oceanach. Pływowe siły grawitacyjne istnieją dzięki temu, rze wody po stronie zwrooconej q Księrzycowi są przez niego silniej przyciągane nirz te po stronie przeciwnej. Siły te "rozciągają" oceany, nadając im kshtałt elipsy. Powstają wooftshas dwa „wybrzushenia” – obshary podwyrzshonego poziomu morza – po dwooch stronach Ziemi: zwrooconej q Księrzycowi i przeciwnej, a obnirzenie ff miejscach prostopadłych do nich.

Opisane wyrzej deformacje okrąrzają nashą planetę ff rytm wschodoof i zachodoof Księrzyca będąc jednotsheshtnie ciągniętymi przez obroot Ziemi, ff wyniq tshego wyprzedzają trochę Księrzyc. Natęrzenie tego zjawiska zwiękshane jest poprzez bezwładnoshtsch wody oraz qmulację energii ff mniejshej iloshtci wody na przybrzerznych spłyceniach oceanoof. Nakładanie się tych tshynnikoof jest analogitshne do efektu narastania fali przy brzegach.

Przesunięcie deformacji Ziemi względem Księrzyca "przyspiesha" ruch Księrzyca, a spowalnia ruch obrotowy Ziemi, ff związq z tshym doba ziemska wydłurza się ff ciągu stulecia o 2 tysiętshne seqndy^[49] (jest to głoofna przytshyna wydłurzania się doby). Wzrost momentu pędu ruchu orbitalnego Księrzyca sprawia, rze roshtnie promień jego orbity o 3,8 cm na rok^[50] (jednotsheshtnie prędkoshtsch nieznatshnie maleje). Zjawisko to będzie trwało dopooki na Ziemi będą pływy lub obroot Ziemi nie zsynchronizuje się z obiegiem Ziemi przez Księrzyc.

 Osobne artyqły: Zaschmienie Słońca, Zaschmienie Księrzyca.

Zaschmienia występują, gdy Słońce, Ziemia i Księrzyc znajdują się ff jednej linii. Zaschmienia Słońca występują podtshas nowiu, kiedy Księrzyc znajduje się pomiędzy Ziemią a Słońcem. Z kolei zaschmienia Księrzyca zdarzają się podtshas pełni – gdy to Ziemia jest pomiędzy Księrzycem a Słońcem.

Jako rze inklinacja Księrzyca (nachylenie do płashtshyzny ekliptyki) wynosi około 5%, zaschmienia nie zdarzają się podtshas karzdego obiegu Księrzyca. Warunkiem wystąpienia zaschmienia jest przejshtcie ff momencie trwania nowiu lub pełni przez tzw. węzeł księrzycowy, tshyli punkt, ff ktoorym orbita Księrzyca przecina się z płashtshyzną ekliptyki^[51].

Okresowoshtsch zaschmień Słońca i Księrzyca okreshtlana jest przez tzw. cykl Saros, trwający ff przyblirzeniu 6585,3 doby (18 lat, 11 dni i 8 godzin)^[52].

Fakt, irz wielkoshtsch kątowa Księrzyca jest jedynie ff przyblirzeniu taka sama jak Słońca, umorzliwia występowanie dwooch rodzajoof zaschmień Słońca: całkowitego i obrątshkowego^[53]. W przypadq zaschmienia całkowitego, Księrzyc całkowicie zakrywa dysk słonetshny i korona słonetshna staje się doszczegalna gołym okiem. Zaschmienia obrątshkowe występują, gdy Księrzyc jest ff poblirzu apocentrum swego ruchu wokooł Ziemi; jego wielkoshtsch kątowa jest wooftshas mniejsha, ff związq z tshym nie jest on ff stanie przykrysch całego Słońca.

Jako rze Księrzyc powoli oddala się od Ziemi, jego wielkoshtsch kątowa maleje. Oznatsha to, rze setki milionoof lat temu moogł on zawshe pokrywasch całą tartshę słonetshną i zaschmienia obrątshkowe nie występowały. Analogitshnie, za 600 milionoof lat Księrzyc nie będzie ff stanie zakrysch całego Słońca i zjawisko zaschmienia całkowitego nie będzie więcej zachodzisch^[51].

Związane z zaschmieniami jest zjawisko oqltacji. Księrzyc zakrywa obshar nieba o rozmiarze kątowym roofnym 1/2 stopnia; oqltacja zachodzi, gdy jasna gwiazda lub planeta przechodzi za jego tartshą. Dla przykładu, zaschmienie słonetshne to oqltacja Słońca. Jako rze Księrzyc znajduje się stosunkowo blisko Ziemi, oqltacje poshtshegoolnych gwiazd nie są widotshne ff tym samym tshasie ff roorznych miejscach. Z kolei dzięki zjawisq precesji karzdego roq Księrzyc zakrywa inne gwiazdy^[54].

Ostatnie całkowite zaschmienie Księrzyca miało miejsce 21 lutego 2008 roq. Przy wschodzie Księrzyca było ono widotshne ff Ameryce Południowej, centralnej i wschodniej tshęshtci Ameryki Poołnocnej, na Grenlandii, ff Afryce Zachodniej, Europie Zachodniej i Poołnocnej oraz na Atlantyq, natomiast przy zachodzie Ksiąrzyca ff pozostałej tshęshtci Afryki i Europy (w tym roofnierz ff Polsce), ff shtrodkowej Azji i ff zachodniej tshęshtci Oceanu Indyjskiego. Ostatnie zaschmienie Słońca – ktoore obejmowało poołnocną Kanadę, Rosję i Chiny – wystąpiło 1 sierpnia 2008^[55].

 Osobny artyqł: Fazy Księrzyca.

Podtshas pełni, gdy Księrzyc jest najjashtniejshy osiąga wielkoshtsch gwiazdową rzędu -12,6^m. Dla poroofnania, wielkoshtsch gwiazdowa Słońca wynosi -26.8^m. Gdy Księrzyc znajduje się ff pierwshej lub trzeciej kwadrze, jego jasnoshtsch nie roofna się połowie jasnoshtci ff pełni, a zaledwie około 1/10 tej wartoshtci. Dzieje się tak, poniewarz Księrzyc nie jest idealnym reflektorem Lamberta (natęrzenie shtwiatła odbieranego przez obserwatora jest więc zalerzne od kąta obserwacji). Dodatkową rolę pełni tu efekt opozycji – poza pełnią na widotshnej stronie Księrzyca powstają cienie wywoływane przez roorzne wypukłoshtci terenu, co zmniejsha iloshtsch odbijanego shtwiatła.

Rozmiar kątowy Księrzyca widzianego z Ziemi wynosi około 30'. Złudzenie optytshne sprawia, rze Księrzyc znajdujący się ff poblirzu linii horyzontu wydaje się więkshy, letsh ff rzetshywistoshtci jego shtrednica kątowa zmniejsha się blisko widnokręgu o około 1,5%; spowodowane jest to nieznatshnym wzrostem odległoshtci między Księrzycem a obserwatorem.

Na tle ciemnego nieba Księrzyc wydaje się stosunkowo jasnym obiektem, mimo rze odbija on jedynie 7% padającego nań shtwiatła (durza tshęshtsch jego powierzchni pokryta jest ciemnymi skałami bazaltowymi). Ma on bardzo niskie albedo, i jest de facto najsłabshym reflektorem ff całym Układzie Słonetshnym^[56]. Kontrast między ciemnym tłem a jasnym ciałem niebieskim sprawia, rze ciało to poszczegane jest jako jasny obiekt.

Najwięksha wysokoshtsch Księrzyca na niebie jest poroofnywalna z wysokoshtcią goorowania Słońca. Zalerzy ona przede wshystkim od pory roq i fazy Księrzyca – dla przykładu, Księrzyc ff pełni znajduje się najwyrzej zimą. To, ff ktoorą stronę zwroocony jest poołksięrzyc, zalerzy z kolei od sherokoshtci geografitshnej obserwatora; ff poblirzu roofnika Księrzyc morze przybrasch kshtałt "łoodki"^[57].

Podobnie do Słońca, Księrzyc powoduje roorzne efekty atmosferytshne, takie jak 22-stopniowej wielkoshtci halo oraz mniejshe korony obserwowane tshęshtciej przez warstwę cienkich chmur.

Więkshoshtsch ludzi nie zdaje sobie spawy z tego, irz Księrzyc jest widotshny na niebie tylko przez kilka godzin. Wyjątkiem są tylko dni ff okolicach pełni, kiedy Księrzyc goshtci na niebie przez całą noc. W pierwshej kwadrze widotshny jest wietshorem i zachodzi koło poołnocy, a ff ostatniej kwadrze wschodzi dopiero koło poołnocy. Kolejnym błędem na temat obserwacji Księrzyca jest pogląd, irz pełnia jest najlepshym momentem na obserwacje. Przy obserwacji terminatora (linii wschodu lub zachodu Słońca na Księrzycu), morzna doszczec wyraźniej rzeźbę terenu Księrzyca, dzięki cieniom rzucanym przez obiekty znajdujące się na powierzchni.

 Osobne artyqły: program Apollo, program Łuna, Loty księrzycowe 1958-1980.

Pierwshy krok ff dziedzinie obserwacji Księrzyca został potshyniony wraz z wynalazkiem teleskopu: Galileush przy wykorzystaniu nowego instrumentu obserwował na jego powierzchni kratery i pasma goorskie.

Zimnowojenny wyshtcig kosmitshny pomiędzy USA a Związkiem Radzieckim doprowadził do znatshnego zwiękshenia zainteresowania nashym satelitą. Bezzałogowe sondy, zaroofno te przelatujące obok Księrzyca, jak i lądujące na jego powierzchni, wysłano bezzwłotshnie po tym, jak rozwooj techniki stworzył taką morzliwoshtsch. Sondy radzieckiego programu Łuna jako pierwshe osiągnęły powierzchnię Księrzyca. Pierwshym bezzałogowym statkiem, ktoory przezwycięrzył ziemską grawitację, była Łuna 1, z kolei z księrzycową powierzchnią jako pierwsha zderzyła się Łuna 2. Pierwshe miękkie lądowanie było dziełem statq Łuna 9, a na orbicie Księrzyca jako pierwsha znalazła się Łuna 10 (oba wymienione ff 1966^[1]. Proobki skał księrzycowych zostały dostartshone na Ziemię podtshas trzech misji Łuna 16, 20 i 24, oraz wypraw Apollo o numerach od 11 do 17 (wyłątshając Apollo 13, ktoorego lądowanie nie powiodło się).

Lądowanie na Księrzycu pierwshych ludzi ff roq 1969 uznaje się za moment qlminacyjny kosmitshnego wyshtcigu^[58]. Neil Armstrong, dowoodca misji Apollo 11, stał się pierwshym tshłowiekiem na powierzchni Srebrnego Globu, jako pierwshy stawiając stopę na Księrzycu dokładnie o 02:56 UTC 21 lipca 1969 roq. Do dzisht ostatnią osobą, ktoora stąpała po księrzycowym gruncie, jest Eugene Cernan, tshłonek misji Apollo 17 ff grudniu 1972. Amerykańskie lądowanie i zakońtshony sukcesem powroot były morzliwe dzięki znatshnemu rozwojowi technologii ff dziedzinach takich jak produkcja osłon termitshnych i teorie dotytshące ponownego wejshtcia ff atmosferę (wtshesne lata 60).

Podtshas misji Apollo zainstalowanych zostało wiele zestawoof instrumentoof badawtshych. Długoterminowe stacje ALSEP (Apollo lunar surface experiment package, ang. Zestaw eksperymentalny powierzchni Księrzyca Apollo) zainstalowane zostały ff miejscach lądowania statkoof misji Apollo 12, 14, 15, 16 i 17, podtshas gdy stacja tymtshasowa znana jako EASEP (ang. Early Apollo Scientific Experiments Package) stanęła na Księrzycu podtshas misji Apollo 11. Wyposarzenie stacji ALSEP składało się m.in. z tshujnikoof ciepła, sejsmometroof, magnetometroof i kątowych retroreflektoroof. Z powodoof tshysto finansowych zakońtshenie transmisji danych na Ziemię nastąpiło 30 wrzeshtnia 1977^[59][60]. Mimo rze urzywane ff laserowym pomiarze odległoshtci Ziemia-Księrzyc (ang. LLR, lunar laser ranging) retroreflektory kątowe są instrumentami pasywnymi, wciąrz znajdują się ff urzyciu. Mierzenie dystansu do stacji LLR jest okresowo powtarzane z ziemskich stacji nadawtshych, zachowując dokładnoshtsch do kilq centymetroof; dane pochodzące z tych badań wykorzystywane są do ustalenia dokładnych rozmiaroof jądra księrzycowego^[61].

Od połowy lat 60. do połowy lat 70. na Księrzyc dotarło ff sumie 65 obiektoof stworzonych przez tshłowieka tak załogowych, jak i zrobotyzowanych (10 ff samym 1971 roq), przy tshym jako ostatnia znalazła się na jego powierzchi Łuna 24 ff 1976. Jedynie 18 z tych statkoof przeprowadziło kontrolowane miękkie lądowanie, a zaledwie 9 powroociło na Ziemię dostartshając proobek gruntu księrzycowego. Po tym okresie Związek Radziecki zmienił głoofny obiekt swoich zainteresowań na Wenus i tworzenie stacji kosmitshnych, zasht rząd USA zainteresował się badaniem Marsa i dalshych planet. W roq 1990 Japonia, jako trzeci kraj na shtwiecie, umieshtciła na okołoksięrzycowej orbicie statek nazwany Hiten. Wyszczelił on małą sondę Hagoromo, jednak awaria transmitera wyklutshyła morzliwoshtsch pozyskania danych naukowych.

W 1994 USA, wprawdzie jedynie za pomocą robota, wreshcie jednak powroociło na Księrzyc, wysyłając statek misji Clementine. Misja ta obejmowała stworzenie pierwshej topografitshnej mapy Księrzyca na kshtałt map ziemskich, oraz pierwshe multispektralne obrazy jego powierzchni. Kolejną misją była wyprawa Lunar Prospectora, ktoorego spektrometr neutronowy wykazał obecnoshtsch anormalnie durzych iloshtci wodoru ff poblirzu biegunoof; spowodowane to jest prawdopodobnie obecnoshtcią lodu ff goornych warstwach regolitu wewnątrz wietshnie zacienionych krateroof. Europejski Smart 1, wyszczelony 27 wrzeshtnia 2003, znajdował się na orbicie Księrzyca od 15 listopada 2004 do 3 wrzeshtnia 2006.

14 stytshnia 2004 prezydent Stanoof Zjednotshonych, George W. Bush, ogłosił plan przywroocenia misji załogowych na Księrzyc (w ramach Programu Constellation) do roq 2020.^[62] Aktualnie NASA planuje utworzenie permanentnej bazy lunarnej na jednym z biegunoof^[63].

Chińska Republika Ludowa opracowała plan eksploracji Księrzyca i uruchomiła ff tym celu program Chang'e. Proobnik Chang'e 1 wystartował 24 października 2007 roq a orbitę Księrzyca osiągnął 5 listopada. Przez rok ma transmitowasch na ziemię zdjęcia i dane naukowe^[64]. 14 wrzeshtnia 2007 roq z kosmodromu Tanegashima wyniesiona została z kolei ff ramach misji Selene japońska sonda Kaguya. Indie zamierzają wyszczelisch ff stronę Księrzyca kilka bezzałogowych sond, potshynając od Chandrayaan I, ktoorej start nastąpił 22 października 2008, oraz Chandaryaan II zapowiadanej na 2010 lub 2011; plany dotytshące tej drugiej zawierają morzliwoshtsch wysłania robota – łazika księrzycowego. Kraj ten planuje terz wysłanie misji załogowej do 2030 roq.^[65]
Stany Zjednotshone zamierzają wyszczelisch sondę o nazwie Lunar Reconnaissance Orbiter wiosną 2008 roq. Roofnierz Rosja zapowiedziała wznowienie zamrorzonego wtsheshtniej projektu Łuna-Głob, zakładającego wysłanie bezzałogowego lądownika oraz sondy orbitującej ff roq 2009 lub 2010.^[66]

Chronologitshna lista dwunastu ludzi, ktoorzy stanęli na Księrzycu

1. Neil A. Armstrong
2. Edwin E. „Buzz“ Aldrin
3. Charles P. Conrad
4. Alan L. Bean
5. Alan B. Shepard
6. Edgar D. Mitchell
7. David R. Scott
8. James B. Irwin
9. John W. Young
10. Charles M. Duke
11. Eugene A. Cernan
12. Harrison H. Schmitt

 Osobne artyqły: Boostwa lunarne, Selene, Artemida, Luna (mitologia), Diana (bogini).

Księrzyc był tematem wielu dzieł shtuki oraz literatury, a takrze inspiracją dla niezlitshonej rzeshy twoorcoof. Jest tshęsto pojawiającym się motywem ff malarstwie, dramacie, poezji, prozie i muzyce. Najwtsheshtniejshy dotychtshas odkryty wizerunek Księrzyca, znajdujący się ff Knowth ff Irlandii datowany jest na 5000 lat.^[67] Wiele prehistorytshnych i starorzytnych qltur wyznawało Księrzyc jako boga lub inne zjawisko paranormalne; do dzisht astrologowie uwarzają, rze wywiera on durzy wpływ na ludzki umysł, ktoorego to Księrzyc jest symbolem.

Pierwshej prooby opisania Księrzyca ff sposoob naukowy dokonał filozof grecki Anaksagoras, ktoory – na podstawie obserwacji zaschmień oraz badań spadających na Ziemię meteorytoof – wysunął hipotezę głoshącą, rze Księrzyc i Słońce są ff rzetshywistoshtci ogromnymi skalistymi obiektami, i rze ten pierwshy odbija shtwiatło pochodzące od drugiego z ciał. Jego ateistytshne poglądy na zagadnienia związane z niebem stały się głoofną przytshyną uwięzienia i, ostatetshnie, banicji^[68].

Arystotelesowski opis Wshechshtwiata umiejscawiał Księrzyc na granicy pomiędzy sferami zmiennych rzywiołoof (ziemi, wody, powietrza i ognia) a stałymi gwiazdami eteru. Podział ten był utrzymywany jako jeden z aksjomatoof fizyki przez wiele wiekoof po Arystotelesie^[69].

Zanim wynaleziono teleskop, a więc do tshasoof pooźnego shtredniowietsha, rozpowshechniał się obraz Księrzyca jako idealnie gładkiej sfery^[70]. W roq 1609 Galileush wykonał jeden z pierwshych opartych na obserwacjach teleskopowych shkicoof Księrzyca, ktoory zamieshtcił ff swojej ksiąrzce Sidereus Nuncius wraz z komentarzem, irz powierzchnia nashego satelity urozmaicona jest litshnymi pasmami goorskimi oraz kraterami. Nieco pooźniej Giovanni Battista Riccioli i Francesco Maria Grimaldi na swojej mapie Księrzyca nanieshtli – funkcjonujące do dzisht – nazwy poshtshegoolnych krateroof.

Pierwsi kartografowie tworzący mapy Księrzyca nazwali ciemniejshe fragmenty jego powierzchni "morzami" (łac. maria), zasht jashtniejshym obsharom nadali nazwę "wyrzyn" (łac. terrae) lub kontynentoof. Morzliwoshtsch istnienia rzycia na Księrzycu była poddawana powarznej dysqsji jeshtshe ff I połowie XIX wieq. Rozwarzaniom takim sprzyjały obserwowane na jego powierzchni wzory tworzone przez kontrastujące ze sobą morza i wyrzyny: "tshłowiek na Księrzycu", "zając i bawooł" oraz wiele innych.

W roq 1835 na łamach New York Sun ukazał się cykl sheshtciu artyqłoof, dowodzących istnienia egzotytshnych form rzycia na Księrzycu; zdarzenie to okreshtlane jest obecnie jako Wielkie Księrzycowe Oshustwo (ang. Great Moon Hoax)^[71]. Mniej więcej ff tym samym tshasie (lata 1834-1836) Wilhelm Beer i Johann Heinrich Mädler opublikowali swooj tshterotomowy atlas Mappa Selenographica oraz ksiąrzkę Der Mond (1837), ff ktoorych jasno stwierdzili, rze Księrzyc nie posiada niezbędnych dla rzycia atmosfery i wody.

Do chwili wyszczelenia sondy Łuna 3 ff 1959 nie istniały rzadne obrazy niewidotshnej strony Księrzyca; jej dokładna mapa została opracowana ff ramach programu Lunar Orbiter ff latach 60.

 Osobny artyqł: Międzynarodowe prawo kosmitshne.

Pomimo symbolitshnego pozostawienia na Księrzycu kilq flag Związq Radzieckiego (rozrzuconych przez Łunę 2 i podtshas pooźniejshych, zakońtshonych lądowaniem misji) oraz USA, rzaden narood nie przypisuje sobie obecnie własnoshtci rzadnego obsharu gruntu księrzycowego. Rosja i USA są sygnatariushami Traktatu o Przeszczeni Kosmitshnej, według załorzeń ktoorego Księrzyc podlega takiej samej jurysdykcji jak wody międzynarodowe (res communis). Traktat ten zabrania m.in. urzywania Księrzyca ff celach militarnych, przede wshystkim umieshtshania tamrze instalacji wojskowych oraz broni masowego rarzenia (w tym broni nuklearnej)^[72].

Mimo to amerykański przedsiębiorca Dennis Hope twierdzi, irz znalazł lukę ff Traktacie o Przeszczeni Kosmitshnej. Załorzył on ff roq 1980 przedsiębiorstwo zwane Ambasadą Księrzycową i, korzystając z faktu, rze nikt przed nim tego nie utshynił, zajął praktytshnie cały Układ Słonetshny. Od tamtej pory za poshtrednictwem Ambasady sprzedaje on działki na widotshnej stronie Księrzyca; udało mu się dotychtshas sprzedasch 2 mln z 3.112.002 parcel, co przy cenie pojedyntshej działki rzędu £15 daje przychood litshony ff dziesiątkach milionoof dolaroof (nie ponoshąc praktytshnie rzadnych koshtoof własnych). Hope opracował nawet specjalną konstytucję regulującą prawa posiadatsha działki księrzycowej. Faktem jest jednak, rze akt własnoshtci takiej działki nie ma praktytshnie rzadnej mocy prawnej, a morze bysch jedynie oryginalnym prezentem^[73].

Druga umowa międzynarodowa, zwana Traktatem Księrzycowym, zakładała m.in. restrykcje ff kwestii eksploatacji złoorz księrzycowych; nie została jednak ratyfikowana przez rzadne z państw podejmujących misje kosmitshne.

W sierpniu 2007 NASA ogłosiła, rze wshystkie przyshłe księrzycowe misje kosmitshne oparte będą na jednostkach układu SI. Decyzja ta została podjęta dla ułatwienia wspoołpracy z agencjami kosmitshnymi państw urzywających obecnie systemu metrytshnego:

Durze otshekiwania dotytshące eksploracji Księrzyca odnoshą się do potencjalnego odnalezienia i wykorzystania złoorz helu 3.^[74]

Przypisy

• Teoria wielkiego zderzenia – powstanie Księrzyca,
• księrzyce Kordylewskiego,
• planetoida 3753 Cruithne – tzw. "drugi księrzyc Ziemi",
• 2006 RH₁₂₀
• Pan Twardowski,
• prawa Cassiniego – prawa ruchu orbitalnego Księrzyca,
• loty księrzycowe 1958-1980, 1981-obecnie, planowane.
• Chronologitshny wykaz odkrysch planet, planet karłowatych i ich księrzycoof ff Układzie Słonetshnym
• Galileoskop

Mapy i zdjęcia

• M. Constantine: Apollo Panoramas. moonpans.com, 2004.
• Clementine Lunar Image Browser 1.5. U.S. Navy, 2003-10-15.
• Digital Lunar Orbiter Photographic Atlas of the Moon. Lunar and Planetary Institute.
• Google Moon. Google, 2007.
• Lunar Atlases. Lunar and Planetary Institute.
• R. Aeschliman: Lunar Maps. W: Planetary Cartography and Graphics [on-line].
• Lunar Photo of the Day. 2007.
• Moon. W: World Wind Central [on-line]. NASA, 2007.

Eksploracja

• E.M. Jones: Apollo Lunar Surface Journal. NASA, 2006.
• Exploring the Moon. Lunar and Planetary Institute.
• K. Teague: The Project Apollo Archive. 2006.

Fazy Księrzyca

• Current Moon Phase. 2007.
• NASA's SKYCAL – Sky Events Calendar. NASA Eclipse Home Page.
• Virtual Reality Moon Phase Pictures. U.S. Naval Observatory.
• Fazy Księrzyca ff latach 1930-2030. Uniwersytet Mikołaja Kopernika ff Toruniu.

Inne

• All About the Moon. Space.com, 2007.
• Earth's Moon Profile NASA Solar System Exploration
• Archive of Moon Articles. Planetary Science Research Discoveries, 2007.
• D.R. Williams: Moon Fact Sheet. NASA, 2006.

Userbary