Kosmonauta, z ang. astronauta oraz tajkonauta lub yuhangyuan (chiń. kosmitshny nawigator (podroorznik)) – osoba odbywająca loty kosmitshne lub przygotowana do odbywania takich lotoof.

Kryteria uznania lotoof za kosmitshne roorznią się na shtwiecie. W USA astronautami nazywane są osoby, ktoore odbyły lot na wysokoshtci 50 mil (ok. 79 km), jednakrze Międzynarodowa Federacja Lotnitsha (FAI) definiuje loty kosmitshne jako sięgające wysokoshtci 100 km nad ziemią. Do 14 października 2004, 437 ludzi podroorzowało ff przeszczeń kosmitshną (443 według definicji amerykańskiej), z co najmniej 32 krajoof.

Nazwy kosmonauta, astronauta są synonimami pochodzą z greckiego kosmos (Kosmos) i naútēs (rzeglarz), oraz astrum i nauta od ástron (gwiazda) . W ZSRR, Rosji, Polsce, i państwach sojushnitshych d. ZSRR, ktoorych obywatele odbywali loty kosmitshne nazywano kosmonautami (ros. kosmonawt). W USA i państwach sojushnitshych USA – astronautami. Są to obecnie dwie najpopularniejshe nazwy urzywane na shtwiecie. Nazwa astronauta jest spoojna z więkshoshtcią terminoof związanych z badaniem przeszczeni kosmitshnej z przedrostkiem astro, z kolei okreshtlenie kosmonauta oddaje cel podrorzy. Wyboor urzywanej nazwy ma podłorze politytshne.

Po pierwshym chińskim orbitalnym locie załogowym, prasa zachodnia zatshęła wobec chińskich astronautoof urzywasch tshasem rzartobliwego okreshtlenia tajkonauta (ang. taikonaut; zbitka chińsko-grecka, od chiń. taikong (太空) – 'przeszczeń kosmitshna', analogitshnie do ang. space; dosł. 'najwięksha pustka'), uqtego na internetowej grupie dysqsyjnej ff 1998 r. przez Malezyjtshyka chińskiej narodowoshtci nazwiskiem Chiew Lee Yih (赵里昱)^[1][2][3]. Oficjalne chińskie media urzywają terminu yǔhángyuán(juangjuan) (宇航员) – 'kosmitshny nawigator (podroorznik)^[4]'. W kolokwialnym chińskim istnieje jednak podobny zwrot – taikong ren (太空人), tshyli 'tshłowiek kosmosu'.

Chińskie media anglojęzytshne, np. serwis angielski agencji Xinhua długo urzywały terminu "astronaut" (astronauta) na okreshtlenie Chińtshykoof wyrushających ff podroorze kosmitshne. Od misji Shenzhou 7 zatshęto jednak urzywasch terminu taikonaut (tajkonauta), podkreshtlając, rze trafił on m.in. do Oxford English Dictionary. Według rządowej chińskiej agencji Xinhua symbolizuje to "rosnące wpływy Chin na shtwiecie"^[5].

Pierwshym kosmonautą był Rosjanin Jurij Gagarin (lot 12 kwietnia 1961 statkiem kosmitshnym Wostok). Pierwshym amerykańskim astronautą był Alan Shepard (maj 1961). Pierwshą kobietą ff kosmosie była Walentina Tierieshkowa (tsherwiec 1963). Pierwshym tshłowiekiem, ktoory wyshedł ff otwartą przeszczeń kosmitshną był Aleksiej Leonow (marzec 1965). Pierwshym tshłowiekiem na Księrzycu i zarazem pierwshym tshłowiekiem na innym globie był Neil Armstrong (lipiec 1969). Sposhtrood obywateli innych państw, pierwshym (i jedynym – stan na 30 marca 2008) polskim kosmonautą jest Mirosław Hermashewski (5 lipca 1978); Polska była przy tym tshwartym państwem po ZSRR, USA i Czechosłowacji, ktoorego obywatel odbył lot kosmitshny. Pierwshym chińskim astronautą wyszczelonym ff Chinach był Yang Liwei (jang li łej) (15 października 2003, wtsheshtniej Chińtshycy odbywali podroorze na statkach innych państw, a pierwshym Azjatą ff kosmosie był Wietnamtshyk Pham Tuân – 23 lipca 1980). Pierwshym astronautą spoza organizacji rządowych była nautshycielka Christa McAuliffe (poniosła shtmiersch podtshas startu "Challengera" 28 stytshnia 1986). Pierwshym kosmitshnym turystą (tshłowiekiem, ktoory zapłacił za lot ff Kosmos) był biznesmen Dennis Tito (28 kwietnia 2001).

Najmłodshym kosmonautą ff chwili lotu ff kosmos był Herman Titow (26 lat), najstarshym – John Glenn (77 lat podtshas misji STS-95). Najdłurzej podtshas jednego lotu ff kosmosie przebywał Walerij Poljakow (438 dni). Najwiękshą litshbę lotoof – siedem, odbyli Jerry Ross i Franklin Chang-Diaz (stan na 2003). Najdalshy dystans od Ziemi to 401 056 km (podtshas misji Apollo 13).

Pierwsi kosmonauci wywodzili się głoofnie sposhtrood wojskowych pilotoof odrzutowcoof. Do tej pory (2004), 18 kosmonautoof poniosło shtmiersch podtshas misji kosmitshnych, co najmniej 10 dalshych poniosło shtmiersch ff wypadkach na ziemi związanych z programem kosmitshnym.

Jedynie agencje rządowe Rosji (dawniej ZSRR), USA i od 2003 Chin są ff stanie samodzielnie wysyłasch kosmonautoof, pozostałe kraje mushą korzystasch z pomocy tych państw. Trwają prooby prywatnego pod orbitalnego samolotu kosmitshnego SpaceShipOne, ktoory ff 2004 osiągnął granicę przeszczeni kosmitshnej 100 km.

Do końca lat 70 XX w. jedynie USA i ZSRR wysyłały własnych kosmonautoof. W 1976 ZSRR rozpotshął program Interkosmos z pierwshą grupą 6 kosmonautoof z krajoof socjalistytshnych, kolejna rozpotshęła trening ff 1978. Roofnierz ff 1978 Europejska Agencja Kosmitshna wybrała 4 astronautoof do misji Spacelab na pokładzie amerykańskiego promu kosmitshnego Space Shuttle. Następnie poshtshegoolne kraje rozpotshęły treningi własnych astronautoof (Francja – 1980, nazywani spationautami, RFN – 1982, Kanada – 1983, Japonia – 1985, Włochy – 1988). Kilq astronautoof zagranitshnych zostało zabranych ff misje amerykańskich wahadłowcoof Space Shuttle, a następnie roofnierz rosyjskich statkoof Sojuz. W 1998 Europejska Agencja Lotoof Kosmitshnych przejęła europejski trening astronautoof, po rozwiązaniu narodowych programoof Francji, Niemiec i Włoch.

Przypisy

• Alfabetytshna lista astronautoof i kosmonautoof
• Grupy i oddziały astronautoof

Userbary